کتاب توحید - دفتر اول: اثبات صانع صفحه 40

عدم امکان تصور موجود بی نیاز از روی مصنوعات

کسانی که می خواهند تصوری از یک موجود بی نیاز ارائه دهند، می گویند: «درست است که کمالات وجودی ما نیاز ذاتی و نشانه ی مصنوعیّت دارند، امّا ما می توانیم از این کمالات و انوار وجودی با رفع نقایص و سلب محدودیّت هایشان، تصور یک موجودِ بی نیاز را در ذهن خود بیاوریم. به عنوان مثال علم و قدرتِ ما محدودند، وجودِ ما هم نقایص و محدودیّت های زیادی دارد. اما اگر همه ی حدود و نقایص این کمالات را در ذهن از آن ها سلب کنیم، آنچه می ماند تصور یک موجود نامحدود و بی نقص است که در علم و قدرت و وجود لایتناهی است».

برخی از دانشمندان برای تقریب مطلب به ذهن مثالی زده و فرموده اند:

تصوّر لایتناهی نیز همین طور است. مثلاً در این باره می اندیشیم که فضا متناهی است یا غیر متناهی... ذهن همچنانکه تصوّری از متناهی دارد، تصوّری هم از غیر متناهی دارد. در صورتی که اگر ذهن بخواهد مصداق فضای لایتناهی را تصوّر کند، یعنی بخواهد غیر متناهی را نزد خود مجسم کند در حالی که آن تضای مجسم ذهنی، واقعاً غیر متناهی باشد، امکان پذیر نیست. ولی اگر ذهن فضای محدود را در خود مجسم کند، آن گاه مفهوم کلی فضا و هم مفهوم محدودیّت را تعقّل کند، آن گاه مفهوم نفی و عدم را بر فضای محدود اضافه کند، امری ممکن و معقول است و واقعاً مفهوم فضای نامحدود را تصوّر کرده است. (1)

با این ترتیب ذهن از طریق تصوّر فضای متناهی و محدود و نفی حدود از ابعاد آن، می تواند فضای نامتناهی را تصوّر کند. هر کمال نامحدود را هم به همین صورت می توان تصور نمود: از طریق تصور کمال محدود و نفی حدود از آن. آنچه دیده و شناخته ایم، محدود و متناهی است؛ اما می توانیم به طریقی که ذکر شد، امور نامتناهی و نامحدود را هم که در خارج ندیده ایم، در ذهن تصور کنیم.

حال اگر به همین ترتیب «علم نامحدود»، «قدرت لایتناهی» و «وجود نامحدود»