کتاب توحید - دفتر اول: اثبات صانع صفحه 44

اولاً بدون ماهیّتی که مالک آن ها باشد، تحقّق ندارند و به همین جهت – چنان که در فصل دوم گذشت – محوم به احکام ماهیّت نظیر «حدوث» هستند. یعنی علم و وجودی که ما می شناسیم، «حادث» هستند. ثانیاً از خود اختیاری ندارند؛ نه علم در روشنگر بودنش اختیار دارد و نه وجود در تحقّق یافتن ماهیّات به آن مختار است، بلکه مقتضای ذاتیِ آن ها ضرورتاً بر آن ها مترتّب می شود.

حکایت تصوّرات ذهنی از مصنوعات نیازمند

نکته ی مهم این است که این لوازم از این انوار وجودی قابل سلب نیستند و ما در ذهن هم نمی توانیم این ها را از مقتضاهای ذاتیِ خود تجرید نماییم. بنابراین وقتی از «وجود نامحدود» سخن می گوییم، فقط می توانیم برخی از نقایص و محدودیّت های وجودیِ خود و امثال خود را از «وجود» - در ذهن – سلب نماییم، امّا هرگز نمی توانیم «وجود» را از خصوصیّات ذاتی اش تجرید کنیم. بنابراین «وجود نامحدودی که در ذهن تصوّر کرده ایم، از چیزی حکایت می کند که نقایص و حدود غیر ذاتیِ وجود را در موجوداتی که می شناسیم، ندارد؛ امّا در عین حال حادث و غیر مختار است.

حدوث و عدم اختیار به نوریّ الذّات بودن وجود مربوط می شود که ما در ذهن هم نمی توانیم این خصوصیات را از وجودی که شناخته ایم، سلب نماییم و این ها نشانگر نقص و حدّ ذاتیِ وجود – در حوزه ی شناخت بشر – هستند. پس با تصوّر «وجود نامحدود» از یک جهت، همان کاری را که در تصوّر کردن فضای نامتناهی انجام می شود، تکرار کرده ایم، یعنی یک شئِ ذاتاً محدود را از بعضی ابعادش نامحدود فرض کرده ایم. وجودی را که ذاتاً مصنوع و نیازمند است، از بعضی نقایص و محدودیّت هایی که در موجوداتی مثل ما دارد، تجرید کرده ایم.

با این ترتیب نیاز ذاتیِ وجود، همچنان باقی است و اگر هم اسم نامحدود، روی آن بگذاریم، فقط بعضی حدود را در ذهن از آن سلب نموده ایم، امّا حدّ و نقص ذاتیِ آن – که به نوریّ الذّات بودنش مربوط است – کماکان باقی می ماند و هیچ گاه از بین نمی رود. لذا تصوّر ما از «وجود نامحدود» در حقیقت از یک مصنوع نیازمند حکایت