کتاب توحید - دفتر اول: اثبات صانع صفحه 77

با سوء اختیارش تسلیم این حکم عقل نشود و در حقیقت به عناد و انکار حقیقت دست زند. بنابراین «اعتقاد» یا «عدم اعتقاد» به وجود صانع هر دو فعل اختیاری انسان عاقل هستند که پس از تنبّه عقلانی (که غیر اختیاری است) نوبت به آن می رسد. «اثبات» به همان مرحله ی قبل از اعتقاد گفته می شود که اختیاری انسان نیست ولی در عین حال بستر اعتقاد – که اختیاری است – می شود.

با این ترتیب «اثبات صانع» یعنی همان حالتی که به نور عقل برای عاقل حاصل می شود که انکار صانع را قبیح می یابد، اعمّ از این که به این کشف عقلی ملتزم شود یا خیر. کشف عقلی اختیاری نیست ولی التزام و عدم التزام به آن اختیاری است.

مرحله ی اول را که همان کشف عقلانی غیر اختیاری است، «خروج صانع از حدّ تعطیل» تعبیر می کنیم و التزام و اعتقاد به این کشف را «اخراج صانع از حدّ تعطیل» می نامیم. «اخراج به معنای خارج دانستن یا خارج کردن صانع از نفی و تعطیل، و مقصود التزام و تسلیم به همان کشف عقلی است.

خروج صانع از حدّ تشبیه

حال که معنای دقیق اثبات صانع را دانستیم باید مراقب باشیم که از این حد یک قدم جلوتر نیاییم و این البته کار ساده ای نیست. همان طور که گفتیم در مصنوعات چنین موجودی سراغ نداریم و لذا برای ما کاملاً بی سابقه است که به وجود چیزی صرفاً در همین حد اقرار و اذعان کنیم.

عدم تجاوز از این حدّ، حکم دیگر عقل است که ما را محدود می کند. عقل حکم می کند که چون به نور علم و عقل هیچ شناختی از صانع متعال نداریم و تصوّری هم از او نمی توانیم داشته باشیم، از طرف دیگر مانند نوریّ الذّات ها هم نیست، پس از ذاتش هیچ سر در نمی آوریم و از سنخ وجودی و کمالاتش هیچ چیز نمی فهمیم. بنابراین با هیچ وصفی و کلامی هم نمی توانیم او را توصیف کنیم. این جاست که به حدّ دیگری می رسییم و آن این که باید عقلاً صانع را از حدّ تشبیه به مصنوعات هم خارج بدانیم؛ این هم یک تنبّه عقلانی دیگر است که اختیاری نمی باشد. این که عقلاً می فهمیم که صانع باید از