کتاب توحید - دفتر اول: اثبات صانع صفحه 95

ناسازگاری وحدت صانع با اثبات صفات برای او

امّا اگر کسی بخواهد از حدّ تنزیه فراتر رود یعنی برای صانع اثبات صفات بکند، قطعاً در محذور کثرت و تعدّد واقع می شود و نمی تواند قائل به وحدت صانع بشود. این کاری است که فلاسفه در مورد آنچه واجب الوجودش می نامند، انجام می دهند. آن ها مفاهیمی را که برای حکایت از صانع متعال، به کار می برند، صرفاً برای تنزیه او نمی دانند بلکه صفات مختلف را به اعتبار کمالات مختلف صانع از آن انتزاع می کنند. یعنی «محکّیُ عنه» یا به تعبیر ما «معنا» ی آن مفاهیم را کمالات وجودی صانع می دانند و در حقیقت همان رابطه ای را که بین معنی و مفهوم در مصنوعات هست، در مورد صانع با مفاهیمی که به او نسبت می دهند، قائل می شوند. مثلاً مفهوم علم را از یکی از کمالات واجب و مفاهیم حیات، قدرت و سایر صفات کمالیّه را نیز از کمالات دیگر او، انتزاع می نمایند. بر همین اساس صفات ذاتیّه ی خدای متعال رااین گونه تعریف می کنند:

مفاهیمی است که از ذات الهی با توجّه به نوعی از کمال وجودی انتزاع می شود مانند علم و قدرت و حیات. (1)

دلیل مطلب راهم این گونه بیان کرده اند:

عقل هنگامی که کمالی از کمالات وجودی مانند علم یا قدرت را در نظر می گیرد، بالاترین مرتبه ی آن را برای ذات الهی، اثبات می کند زیرا وجود او در عین بساطت و وحدت، واجد همه ی کمالات نامتناهی می باشد و هیچ کمالی را نمی توان از او سلب کرد. (2)

ملاحظه می شود با مفاهیمی که برخاسته از معانی مخلوقی است، برای صانع متعال صفات ثبوتیه قائل شده و این را لازمه ی کمال او می دانند اگر به مطالبی که در فصل سوم همین بخش مطرح شد، یک بار دیگر مراجعه شود، یادآوری خواهد شد که ما هرگز نمی توانیم نقایص و محدودیّت های ذاتیِ کمالات مخلوقی را از آن ها سلب نماییم.