کتاب توحید - دفتر اول: اثبات صانع صفحه 96

بنابراین هر چند ادّعا کرده اند که: مفاهیمی نظیر علم، قدرت و حیات متضمّن هیچ نقص و محدودیّتی نیستند و تنها مصادیق مخلوقی آن ها محدودند، (1) اما با توجه به بحث مفصّلی که در باب ارتباط میان مفهوم و مصداق (که به تعبیر ما «معنی» نامیده می شوند) بیان شد، روشن است که وقتی مفاهیم از مصادیق (معانی) مخلوقی برگرفته می شوند، محدودیّت های مصادیق، شامل مفاهیم منتزَع از آن ها هم خواهد شد؛ بنابراین نمی توانیم این مفاهیم را حاکی از ماورای قلمرو مصنوعات بدانیم. این مشکل وقتی پیش می آید که بخواهیم در مورد صانع متعال از حدّ تنزیه فراتر رفته و صفاتی برای ذاتِ او اثبات نماییم. در این صورت آنچه کمال نامتناهی فرض کرده ایم، در حقیقت محدود به حدود و قیود مصنوعات است و وقتی منشأ انتزاع مفاهیم، مخلوقات محدود باشند، این مفاهیم بر مصداق نامحدود صدق نخواهند کرد. در حقیقت کمال صانع به این است که مصداقِ این مفاهیم محدود نباشد. بنابراین اگر بخواهیم به معنای واقعی و صحیح کلمه، صانع را کامل و بی نقص بدانیم، تنها راه ممکن، تنزیه او از معانی مخلوقی است که این مفاهیم از آن ها حکایت می نمایند.

علاوه بر این، فراتر رفتن از حدّ تنزیه و قائل شدن به اثبات صفات برای صانع متعال، به وحدتِ آن هم خدشه وارد می کند. زیرا همان طور که گفتیم، تعدّد مفاهیمی که بر صانع اطلاق می شود، او را از وحدت حقیقی خارج می سازد و به اعتبار کمالات مختلفی که برای او قائل می شوند، او را منقسم و محکوم به کثرت می دانند.

اشکال تعدّد مفاهیم انتزاعی از مصداق واحد

خود فلاسفه معتقدند که این کثرت فقط در مفاهیم صفات است اما مصداقِ آن ها واحد می باشد. به این دو نمونه از عبارات فلاسفه توجّه فرمایید:

حیثُ کانت کلِّ مِن صفاتِ کمالِه عینَ الذّاتِ الواجدةِ لِلجمیعِ فهی ایضاً واجدةٌ لِلجَمیعِ و عینُها فصِفاتُ کمالِه مختلفةٌ بِحَسَبِ المفهومِ