قرآن شناسی صفحه 291

با سابقه ترین مسلمان کیست ؟

در برخی از روایات و هم چنین در اقوال مفسران و مورخان این بحث مطرح شده که بین سابقین، با سابقه ترین آن ها چه کسانی بودند که این آیه حتماً شامل حال آن ها می شود، در پاسخ همه اتفاق دارند که نخستین مسلمان زن، خدیجه علیها السلام همسر فداکار پیامبر بود و دانشمندان و مفسران شیعه به اتفاق گروه عظیمی از دانشمندان اهل سنت بر این باورند که نخستین مرد مسلمان، امیرالمؤمنین علی علیه السلام بود که به پیامبر اسلام ایمان آورد. بنابراین به طور یقین این دو بزرگوار جزء سابقین اولین هستند(1).

آیا همه اوصاف و فضایل در این آیه، شامل حال همه صحابه پیامبر می شود؟

صحابه و یاران دیگر پیامبر هم اگر دارای صفاتی باشند که این آیه بر آن تأکید دارد مشمول این آیه هستند به عبارت دیگر بسیاری از یاران پیامبر افراد نیک و فداکاری بودند و قابل احترام هستند، ولی این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که برخی از اصحاب پیامبر، راهشان را در همان زمان پیامبر از پیامبر جدا کردند، و برخی بعد از رحلت پیامبر راهشان را از ایشان جدا کردند.

در آیه مورد بحث که سه گروه سابقین از مهاجرین و انصار و تابعین را مطرح می کند بدون فاصله در آیه بعد خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید:

«از اطرافیان شما از اعراب و هم چنین از اهل مدینه و بادیه نشین ها افرادی هستند که منافق اند.»(2) یعنی از کسانی که به ظاهر مسلمان بودند، و در مدینه یا اطراف آن، در سلک اصحاب پیامبر بودند، آن ها در واقع منافق بودند.