عدل الهی صفحه 130

حجّیت نمی اندازد. حُسن عدل و قبح ظلم، حکم عقل است و در این حکم بین خدا و خلق فرقی نیست. پس خداوند باید به عدل رفتار کند و از ظلم بپرهیزد. امّا در این میان، اشاعره، فلاسفه، منطقیّین و حتّی برخی از اصولیان حسن و قبح را اعتباری شمرده شده اند. براساس این مبنا، عقل در شناخت حسن و قبح استقلال ندارد؛ پس نمی توان حسن و قبح را به افعال الهی تعمیم داد یا حکم اعتباری را به فراتر از مورد اعتبارش سرایت داد. بنابراین، بحث حُسن و قبح افعال رابطه نزدیک و مستقیمی با اعتقاد به عدل الهی دارد. بدین روی، در این درس به بررسی نظریّات مختلف در این زمینه خواهیم پرداخت.

حسن و قبح از نظر فلاسفه و منطقیّین و برخی از اصولیان

از نظر این گروه، حسن عدل و قبح ظلم _ که از اصول مدرکات عقل عملی است _ از جمله مشهوراتی است که عقلا به جهت مصلحت نظام حیات اجتماعی انسان آن را اعتبار کرده اند. بنابراین، حسن عدل و قبح ظلم و همین طور همه مدرکات عقل عملی از اموری اعتباری اند که آن ها را وراء اعتبار عقلا حقیقتی نیست. ابن سینا می گوید :

هر گاه خواستی فرق میان شایع و مشهور را با امر فطری بفهمی، قضیه «عدل زیباست و دروغ بد است» را بر فطرت خویش عرضه کن و سعی نما در آن دو شکّ کنی. در این صورت، خواهی یافت که شکّ در این دو جایز و ممکن است؛ ولی در قضیه «کل از جزء بزرگ تر است» ممکن نیست.(1)

مرحوم شیخ محمّد حسین غروی اصفهانی از اصولیان بزرگ هم می گوید :

المراد بأنّ العدل یستحقّ علیه المدح و الظلم یستحقّ علیه الذمّ، هو أنّهما