عدل الهی صفحه 135

آن جا که اشعریان به حسن و قبح شرعی قائل اند، می گویند: خداوند هیچ مؤمنی را به آتش نمی اندازد و هیچ کافر و مشرکی را به بهشت نمی برد، چون از بهشت بردن مؤمنان و عقاب کافران خبر داده و راه یافتن کذب به اخبار الهی ممکن نیست.

از همین پاسخ اشعریان می توان به زیان آنان سود جست؛ زیرا اگر دروغ، و خلف وعده از نظر عقل قبیح نباشد چرا کذب و خلف وعده در اخبار الهی ممکن نباشد؟

بدین ترتیب، روشن می شود که با نفی حسن و قبح عقلی و اعتباری دانستن آن در اثبات شرایع الهی و نظام بخشیدن به اخلاق و ارزش های انسانی مشکلات فراوانی پدید می آید؛ زیرا التزام به اعتبارات، به اعتباری دیگر نیازمند خواهد بود و همین اعتبار باز هم وجوب التزامش نیاز به اعتبار دیگر خواهد داشت و در نتیجه پایه اساسی اعتباری بودن احکام عقل عملی سست و غیرقابل پذیرش خواهد بود.

حسن و قبح در قرآن و حدیث

حال که اندکی با آرا و نظرهای عالمان مسلمان درباره عقلی یا اعتباری بودن حسن و قبح آشنا شدیم؛ باید ببینیم متون دینی در این زمینه، کدام یک از این آرا را تأیید می کند. خدای تعالی می فرماید :

وَنَفْسٍ وَما سَوّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّاها وَقَدْ خابَ مَنْ دَسّاها.(1)

سوگند به نفس و آن که آن را به سامان کرد. سپس پلیدی ها و پرهیزکاریش را به او الهام کرد. به تحقیق، رستگار شد آن که نفس خویش را تزکیه کرد و بی بهره گشت کسی که آن را [زیر ناپاکیها]پنهان کرد.

امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه فرمود :