عدل الهی صفحه 140

نیّت اینکه شراب است مینوشد.

روشن است که درصورتیکه انسان به غفلت یا بیاختیار، فعلی را انجام دهد، مورد مدح و ذم قرار نمیگیرد و چنین فاعلی نه ستایش میشود و نه نکوهش. امّا خود فعل یا خوب است یا بد. و اگر دانسته فعلی را انجام دهد، ولی در اعتقاد و یقین خود خطا رفته باشد؛ مثلاً لیوان آبی را به اعتقاد اینکه حاوی زهر است به انسان تشنهای بدهد، در این صورت، اگر چه فعل نیک است، ولی فاعل آن در نظر عقل کار بدی انجام داده است. چون کاری که او با اختیار انجام داده، دادن لیوان حاوی زهر بوده است و آب بودن آن در واقع، مورد نظر نبوده است. و اگر با علم به اینکه شراب است، به قصد خوردن آب آن را بنوشد، باز هم فعل او قبیح خواهد بود؛ از این رو میتوان گفت سوء نیّت او از شخصی که شراب واقعی را به قصد شراب میخورد، بیشتر خواهد بود.

بنابراین در مورد انتساب فعل به فاعل، قصد و نیّت فاعل ملاحظه میشود و او را بر اساس فعل خود او که قصد و نیّتش است، ستایش یا نکوهش میکنند. و چون فعل انسان فقط قصد اوست، اگر کار نیک را قصد کرد، مورد مدح و ثنا قرار میگیرد، هرچند در واقع، فعل مطابق قصد او نباشد و اگر کار بد را قصد نمود، ذم و نکوهش میشود؛ اگر چه کار او خوب و پسندیده بوده باشد.

حسن و قبح عقلی و جبر و اختیار

با توجه به بحث قبلی، معلوم است که جبر و اختیار انسان در حسن و قبح عقلی فعل تأثیر ندارد؛ یعنی عقل با توجّه به نفس هر فعلی آن را خوب یا بد مییابد؛ ولی تأثیر جبر و اختیار در حسن و قبح فاعلی بدیهی است. زیرا فاعل هنگامی متّصف به فعل خوب یا بد میشود که تمام جهات نسبت فعل در او جمع شده باشد؛ یعنی فعل با علم و آگاهی و حریّت و آزادی و قصد و اراده از او سر زده باشد. و هرکدام از این امور از او منتفی شده باشد، او متصف به فاعلیت آن فعل نخواهد شد. به همین