عدل الهی صفحه 149

بدین ترتیب روشن می شود که این همه تلاش که برای عدمی شمردن شرور صورت گرفته، پایه و اساس ثابت و استواری ندارد و همان درک و فهم عرفی انسان ها درباره شرور، صحیح و قابل اعتماد است که شرور اموری وجودی اند.

بنابراین، برای حل مشکل توحید خالق باید چاره دیگری اندیشید. منشأ این مشکل نگرشِ علّی و معلولی به خالق و مخلوقات است؛ درحالی که چنین نگرشی صحیح نیست و در متون مقدّس دینی نیز درباره فاعلیّت خداوند متعال از علیّت به معنای فلسفی و اصطلاحی آن خبری نیست؛ بلکه تصریح آیات قرآن کریم و روایات معصومان (علیهم السلام) این است که فاعلیّت خداوند متعال به مشیّت و اراده است و خلقت مخلوقات از مادّه ای سابق و ازلی نیست و واژه هایی همچون بدء، بدع، انشاء و ابداع واختراع و حتّی خلق و فَطْر این معنا را اثبات می کند. افزون بر این، روایات فراوانی که در توحید خالق و بینونت میان خلق و مخلوق به تمام معنا و نیز روایاتی که در خالی بودن خلق از خالق و تهی بودن خالق از خلق وارد شده است، این معنا را اثبات می کند. امام امیر المؤمنین (علیه السلام) می فرماید :

کُلُّ صَانِعِ شَیْءٍ فَمِنْ شَیْءٍ صَنَعَ وَ اللَّهُ لَا مِنْ شَیْءٍ صَنَعَ مَا خَلَق.(1)

هر صنعتگری مصنوع خود را از چیزی می سازد و خداوند مخلوق خود را از چیزی نمی سازد.

با این بیان، اشکال ثنویه هم حل می شود و وجودی بودن شرور اشکالی در توحید خداوند سبحانه ایجاد نمی کند.

شرور در آیات و روایات

حال که حقیقت شرور از نظر فیلسوفان روشن گردید و معلوم شد که عدمی دانستن شرور خروج از درک عموم انسان ها از شرور است و روشن گردید که