عدل الهی صفحه 20

است. بنابراین، محتوا و مضمون عدل در مورد خدای تعالی به روشنی، از آیات قرآن استفاده می شود. خداوند متعال می فرماید :

مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَیْها وَما رَبُّکَ بِظَ_لّامٍ لِلْعَبِیدِ.(1)

هر کس کار نیک انجام دهد به نفع خوداوست و هر که بد کند به ضرر اوست و خداوندگارت به بندگان ستم نمی کند.

محرومیّت به جهت کوتاهی در اعمال

در این آیه، ابتدا از عمل نیک و بد بندگان سخن به میان آمده است و چون اعمال بندگان به قدرت و اختیار از آن ها سرمی زند، تصریح شده که نتیجه و آثار آن دو به عهده خود آن هاست. روشن است که عمل صالح، ثواب و خشنودی خدای مهربان را به دنبال دارد و عمل بد موجب ناخشنودی و غضب الهی می گردد و خداوند متناسب با اعمال بندگان جزایی در خور به آنان اعطا می کند. پس اگر بنده ای به سبب گناه و کردار ناشایست اقبال الهی را از دست بدهد و از برخی نعمت های دنیوی و اخروی محروم شود، خدای تعالی در حقّ او ستمی روا نداشته است. همین طور عدم محرومیّت بنده مطیع نیز به سبب اطاعت و کردار نیک اوست. پس هر نعمتی که به بنده ای می رسد یا از بنده ای دیگر سلب می شود، همه، بر اساس عدل الهی است که هر چیزی را در جای مناسب خود قرار می دهد.

به عبارت دیگر، چنانچه بنده ای پروردگارش را اطاعت کند، شأن او دریافت ثواب است و اگر بنده ای از عبادت معبودش سر باز زند، شأنش گرفتاری به عذاب و عقاب الهی و محرومیّت است. روشن است که ثواب یا عقاب به تناسب درجه اطاعت و عصیان است و منحصر به آخرت نیست، بلکه بسیاری از محرومیّت ها و نعمت ها که در همین دنیا به بندگان می رسد، نتیجه اطاعت و عصیان سابق ایشان