- اشاره 3
- بخش اوّل: عدل الهی 3
- اشاره 4
- درس اول: جایگاه و معنای عدل الهی 4
- جایگاه بحث عدل 5
- معنای عدل 7
- معنای ظلم 12
- نتیجه معنای لغوی عدل و ظلم 14
- خلاصه درس اوّل 16
- خودآزمایی 16
- اشاره 18
- درس دوم: عدل الهی در قرآن 18
- نفی ظلم و ستم از خدا در قرآن کریم 19
- محرومیّت به جهت کوتاهی در اعمال 20
- محرومیّت به جهت ابتلاء و امتحان 21
- ظلم بودن عقاب بدون بیان 23
- استحاق موعود و عدل و ظلم 24
- ظلم به معنی «وضع الشیء فی غیر موضعه» در قرآن 27
- خلاصه درس دوم 28
- خودآزمایی 29
- درس سوم: عدل الهی در روایات 30
- اشاره 30
- معنای عدل در روایات 31
- معنای ظلم در روایات 32
- مراتب عدل و ظلم 34
- قول به جبر؛ نسبت ظلم به خدا 35
- محرومیّت ها و ابتلاها و رعایت تساوی میان انسان ها 37
- اعطای حق به صاحبان آن 40
- خلاصه درس سوم 44
- خودآزمایی 45
- اشاره 46
- درس چهارم: عدل الاهی از نظر عالمان 46
- خلاصه درس چهارم 56
- خودآزمایی 57
- درس پنجم: تقدّم و عمومیّت عدل الهی بر فضل و احسان الهی 59
- اشاره 59
- عدل الهی و تقدّم و عمومیّت آن بر فضل و احسان 60
- خودآزمایی 72
- خلاصه درس پنجم 72
- اشاره 73
- درس ششم: سبب پیدایش اختلاف اشیا 73
- کیفیت پیدایش اشیا و سبب اختلاف آن ها 74
- خلاصه درس ششم 88
- خودآزمایی 89
- درس هفتم: مراتب و جایگاه های موجودات و امکان تغییر در آن ها 90
- اشاره 90
- آثار طینت ها و تأثیر آن ها در کردار انسان ها 91
- مبانی فلسفه و عرفان و عدم امکان تغییر در نظام آفرینش 94
- خلاصه درس هفتم 101
- خودآزمایی 102
- اشاره 103
- درس هشتم: عدل الهی اصل اساسی ادیان الهی 103
- اصول دین اسلام و عدل الهی 104
- خلاصه درس هشتم 111
- خودآزمایی 112
- درس نهم: عدل الهی و حکمت و مالکیّت 113
- اشاره 113
- عدل الهی و مالکیّت خدا 114
- عدل الهی و حکمت خدا 123
- خلاصه درس نهم 126
- خودآزمایی 127
- اشاره 128
- درس دهم: عدل الهی و حسن و قبح 128
- عدل الهی و حسن و قبح عقلی 129
- حسن و قبح از نظر فلاسفه و منطقیّین و برخی از اصولیان 130
- حسن و قبح در قرآن و حدیث 135
- حسن فاعلی و حسن فعلی 138
- حسن و قبح عقلی و جبر و اختیار 140
- خلاصه درس دهم 141
- خودآزمایی 142
- درس یازدهم: عدل الهی و خیر و شرّ 143
- اشاره 143
- ارتباط مسأله خیر و شرّ با مباحث خداشناسی 144
- اشاره 144
- اشاره 145
- الف) توحید و خیر و شرّ 145
- شرور در آیات و روایات 149
- ب) عدل الهی و شرور 155
- خلاصه درس یازدهم 157
- ج) شرور و حکمت الهی 157
- خودآزمایی 158
- درس دوازدهم: عدل الهی و خلود 160
- اشاره 160
- عدل الهی و خلود 161
- خلاصه درس دوازدهم 169
- خودآزمایی 169
- اشاره 170
- درس سیزدهم: عدل الهی و شفاعت 170
- شفاعت در روایات 173
- شرایط شفاعت کنندگان 174
- شفاعت شوندگان 175
- محل شفاعت 178
- شفاعت و عدل و حکمت الهی 183
- خلاصه درس سیزدهم 184
- خودآزمایی 185
- بخش دوم: بدا 186
- اشاره 186
- اشاره 187
- درس چهاردهم: معنای ب_دا 187
- معنای بداء در لغت 188
- معنای اصطلاحی بدا 190
- خلاصه درس چهاردهم 205
- خودآزمایی 205
- درس پانزدهم: بداء در آیات قرآن کریم 206
- اشاره 206
- اشاره 207
- 1. آیه محو و اثبات 207
- بداء در آیات قرآن کریم 207
- 2. آیه قدر 208
- 3. آیه بسته نبودن دست خدا 211
- 4. آیه «کُلَّ یَوْمٍ هُ_وَ فِی شَأْنٍ» 212
- 5. آیاتی که بر فزونی و کاهش در خلق و عمر دلالت دارند 213
- 6. آیاتی که بر استجابت دعا و غفران و قبولی توبه دلالت میکنند 215
- 7. آیاتی که بر تغییر در خلق به سبب کردار بندگان دلالت میکند 216
- خلاصه درس پانزدهم 217
- خودآزمایی 218
- اشاره 219
- درس شانزدهم: بداء در روایات 219
- بداء در روایات 220
- بداء و علم پیامبران و ائمّه (علیهم السلام) 224
- خلاصه درس شانزدهم 228
- خودآزمایی 229
- بخش سوم: جبر و تفویض و امربین الامرین 230
- اشاره 230
- درس هفدهم: معنایِ واژگان کلیدی 231
- اشاره 231
- اشاره 233
- معنایِ واژگان کلیدی 233
- الف) جبر 233
- ب) اکراه 234
- ج) اضطرار 235
- د) تفویض 239
- خلاصه درس هفدهم 244
- خودآزمایی 245
- اشاره 246
- درس هجدهم: ابطال جبر و تفویض 246
- ابطال جبر و تفویض 247
- خلاصه درس هجدهم 256
- خودآزمایی 256
- درس نوزدهم: امر بین امرین 257
- اشاره 257
- امر بین امرین 258
- مشیّت و اراده و قضا و قدر الهی در افعال بندگان 268
- خلاصه درس نوزدهم 273
- خودآزمایی 275
- فهرست منابع 276
بداء اعتقاد دارد، همیشه از مخالفت با خدای خویش می ترسد و در کارهای خیر همواره، به لطف و احسان جدید او امیدوار است. به همین جهت امام رضا (علیه السلام) اعتقاد به بداء را یکی از شروط بعثت پیامبران الهی می شمارد و می فرماید :
مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا بِتَحْرِیمِ الْخَمْرِ وَ أَنْ یُقِرَّ لِلَّهِ بِالْبَدَاء.(1)
خداوند هیچ پیامبری را به نبوّت مبعوث نکرد؛ جز به تحریم خمر و اقرار به بداء برای خدا.
و این از جایگاه بلند و اهمّیّت بسیار عالی بداء نزد خداوند حکایت دارد تا آن جا که خداوند اقرار به بداء را شرط اعطای نبوت به همه پیامبران قرار داده است.
و به همین جهت است که در نظر اهل بیت (علیهم السلام) خداوند متعال با هیچ چیز دیگر همانند بداء مورد تعظیم قرار نمی گیرد. زراره از امام صادق یا امام باقر (علیهما السلام) نقل می کند :
مَا عُبِدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِشَیْءٍ مِثْلِ الْبَدَاء.(2)
خداوند به چیزی مانند بداء پرستش نمی شود.
و هشام بن سالم نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) فرمود :
مَا عُظِّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ.(3)
خداوند با چیزی به مانند بداء تعظیم نمی شود.
از این دو حدیث شریف، استفاده می شود که یکی از بهترین و بزرگ ترین راه های بندگی خدای تعالی اعتقاد به بداست. اگر بندگان به بداء اعتقاد داشته باشند، راه بندگی برای آنان هموار می شود؛ و در مقابل، اگر کسی پرونده خلقت را بسته بداند و معتقد باشد که هر آنچه در آن نوشته شده، همان خواهد شد و جز آن امکان
1- . کافی 1 / 148؛ توحید صدوق / 334؛ بحارالانوار 4 / 108.
2- . توحید صدوق / 331؛ بحارالانوار 4 / 107.
3- . توحید صدوق / 333؛ بحارالانوار 4 / 107.