عدل الهی صفحه 235

کره ... اصل صحیح واحد یدلّ علی خلاف الرضا والمحبّه. (1)

کره... یک اصل صحیح واحد است که بر خلاف خشنودی و محبت دلالت میکند.

ج) اضطرار

جوهری در معنای اضطرار مینویسد :

وقد اضطرّ إلی الشیء أی أُلجِیء إلیه. (2)

مضطرّ به شیء شد؛ یعنی: به آن نیازمند شد.

ابنمنظور میگوید :

الاضطرار: الاحتیاج إلی الشیء. (3)

اضطرار: احتیاج به شیء را گویند.

در معنای لغوی، هیچکدام از سه واژهای که ذکر گردید، اثری از مفهوم جبر به معنای اصطلاحی آن نیست؛ زیرا در هر سه واژه، اختیار به تمام معنا از فاعل برداشته نشده است، بلکه دایره و گستره آن تنگ گردیده است. در کاری که به جهت رفع نیاز انجام میشود و نیز در کاری که بدون رغبت و به جهت قرار گرفتن تحت استیلا و اقتدار دیگری انجام میشود، فاعلْ مختار است و میتواند درد و رنج و در نهایت مرگ را تحمّل کند و از انجام کاری که به آن واداشته شده، خودداری کند یا کار را انجام دهد و خود را از درد و رنج یا مرگ رها سازد. در فعل اکراهی و اضطراری هم جبر بهمعنای اصطلاحی وجود ندارد؛ زیرا در هر دو مورد انسان مُکْرَه و مضطر در حد محدودی اختیار دارد. پس اگر جبر و اکراه و اضطرار به معنای لغوی

1- . مقاییس الّلغه 5 / 172.
2- . صحاح الّلغه 2 / 720.
3- . لسان العرب 4 / 483.