عدل الهی صفحه 240

وردّه علیه فیعود إلیه ما یشبهه من ذلک. (1)

«فاء» و «واو» و «ضاد» اصل صحیحی است که بر سپردن امر به دیگری و برگرداندن آن به او دلالت میکند؛ پس همه موارد استعمال دیگر به همین معنا باز میگردد.

بنابراین تفویض در لغت، به معنای واگذار کردن و برگرداندن و سپردن امری به دیگری است؛ امّا معنای آن در اصطلاح و معنای مورد نظر در این بحث، امری است که در مقابل جبر به کار میرود. همانطور که گفته شد، جبر در اصطلاح، عبارت است از ایجاد فعل در غیر، بدون اینکه او قدرت ممانعت از آن را داشته باشد. تفویض معنای مقابل آن است؛ یعنی ایجاد فعل توسّط شخص بدون اینکه او در این فعل از دیگری اثری پذیرفته باشد یا از چیزی متأثّر شده باشد.

در میان دانشمندان مسلمان و بیشتر کتابهای کلامی و رسالههای مربوط به جبر و اختیار، اعتقاد به تفویض، به معتزله نسبت داده شده است. فخر رازی تفویض معتزلی را به این صورت توضیح میدهد :

ابو الحسن اشعری معتقد است که قدرت عبد، به هیچ وجه، در مقدورش تأثیر ندارد؛ بلکه قدرت و مقدور او هر دو به قدرت الهی تحقق مییابد... و همه معتزله معتقدند که بنده، افعال خویش را تنها خود و به اختیار، نه به ایجاب، ایجاد میکند. (2)

در لسان روایات و نیز در کتب کلامی، معانی دیگری برای تفویض مطرح شده که بر اساس برخی از آنها تفویض در مقابل جبر قرار گرفته است. در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که مردی به ایشان گفت :

جُعِلْتُ فِدَاکَ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَی الْمَعَاصِی؟

فَقَالَ: اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ یُجْبِرَهُمْ عَلَی الْمَعَاصِی ثُمَّ یُعَذِّبَهُمْ عَلَیْهَا.