عدل الهی صفحه 28

است... و هر دو معنا شایع است.

و در جای دیگر مینویسد :

«ولم تظلم منه شیئاً» أی: لم تنقص، بل أخرجت ثمرها علی الکمال والتمام. (1)

«ولم تظلم منه شیئاً» یعنی کم نگذاشت بلکه به صورت کامل و تمام محصول داد.

در این آیه شریفه به درختی که در ثمردهی کوتاهی کرده باشد و محصولش در شأن آن نباشد نسبت ظلم داده شده است. خدای تعالی از درختان آن دو باغ نفی ظلم کرده است و از آنجاکه مقابل ظلم عدل است، پس معنای عدل هم در هر جایی نسبت به شأن و جایگاه آن شیء، مورد ملاحظه قرار میگیرد و هر اندازه به شأن و جایگاه خود نزدیک شود، به عدل نزدیکتر خواهد شد.

امّا کلام مرحوم شیخ طوسی _ آنجا که عدل را ضدّ جور و انصاف را ضدّ ظلم معرّفی کرده _ دقیق به نظر نمیرسد؛ زیرا معانی جور و ظلم به هم نزدیک است. و افزون بر آن، معنای عدل قرار دادن شیء در موضع خود و معنای ظلم قرار دادن شیء در غیر موضع آن است؛ چنان که در روایات معصومان (علیهم السلام) به این نکته تأکید شده و ظلم و عدل مقابل هم قرار گرفتهاند. اگرچه در برخی از روایات، عدل در مقابل جور نیز به کار رفته است.

خلاصه درس دوم

Ë خداوند متعال به اقتضای عدل خویش به بندگان قدرت و اختیار بخشیده و آن ها را مکلّف ساخته است.

Ë بندگان به تناسب اطاعت و عصیان خود شأن و جایگاهی پیدا کرده اند و خداوند