عدل الهی صفحه 92

ولی این نکته را هم نباید فراموش کرد که هر عملی از هر انسانی در هر جایی سر بزند، آثاری خواهد داشت که در آینده او نقش دارد. اعمال و رفتارهای سابق از این عالم هم از این امر مستثنی نیست و خداوند متعال طینت انسان ها را بر اساس اعمال و کردار آن ها سرشته است.

مرحوم میرزا مهدی اصفهانی (قدس سّره) تأثیر این زمینه ها را در افعال عباد با مثالی این گونه بیان می کند که وقتی انسان بدن خویش را با آتش می سوزاند، روشن است که سوزاندن اثر آتش است؛ ولی چون اثر آتش با توجّه به قدرت انسان بر جلوگیری از آن در بدن او تحقّق پیدا می کند، پس او مؤاخذه و عذاب می شود. وی تصریح می کند که آثار سوء بدی ها و زشتی ها همه به زمینه ها و دواعی مستندند، نه به قدرت انسان؛ ولی چون قدرت بر منع در انسان وجود دارد، پس عذاب فاعل اشکالی نخواهد داشت.(1)

ایشان در جای دیگر می نویسد :

و نیز در مرتبه اخذ عهد و میثاق در عالم ارواح قبل از ابدان و در عالمی که ارواح با ابدان بودند، اطاعت و معصیت از آن ها سر زد و بعد از آن بر انسان ها عَرَض ها و خصوصیّاتی به خاطر این اطاعت و عصیان عارض گردید که این ویژگی ها هم سنخ خود را طالب بود و دوست داشت. و بدین ترتیب، زمینه ها و دواعی به افعال عباد در خود آن ها پدید آمد. و این مطلب با توجه به تأثیر آتش در سوزاندن و آب در خنک نمودن و تمایل افراد فاسد و شرور به اعمال بد و زشت و تمایل طبیعی افراد نیک به اعمال خوب معلوم است.(2)

بدیهی است که قدرت انسان همواره بر همه عوامل تأثیرگذار در ایمان و اخلاق حاکم است. طینت ها که در عوالم قبل رنگ گرفته و مختلف شده اند، زمینه و اقتضایی بیش نیستند و انسان با توجه به قدرت و اختیار خویش توانایی غلبه بر آن