عدل الهی صفحه 94

تحقّق آن آثار از آن طینت ها گردد. مرحوم میرزا مهدی اصفهانی (قدس سرّه) این مطلب را چنین بیان کرده است :

خدای تعالی قدرت بر تغییر طینت های خبیث و رفع شقاوت از آن ها را دارد؛ زیراکه اختلاف آن ها به اعراض است، و چون می تواند آن ها را در همان حال نگه دارد، پس با فضل و احسان شگفت آور خویش برای هر یک از انسان ها منزلی در بهشت و منزلی در جهنّم خلق فرمود و آن ها که معصیت می کنند، از خانه بهشتی خویش محروم می شوند و مؤمنان وارث آن ها می شوند و کافران هم وارث خانه های مؤمنان در جهنّم می شوند....(1)

مبانی فلسفه و عرفان و عدم امکان تغییر در نظام آفرینش

پس بر اساس تعالیم دینی، روشن است که منشأ اختلافات در اشیا، اختیار و انتخاب آن ها در برابر تکالیف الهی بوده است. امّا برخی معتقدند منشأ اختلافات و تفاوت ها اقتضای ذاتی اشیا و لازمه نظام علّت و معلول است(2) و بر این اساس

قائل اند که جایگاه هر شیء ثابت است و هیچ تغییری در آن راه ندارد. بیت زیر از شیخ محمود شبستری هم به این سخن نظر دارد :

اگر یک ذرّه را برگیری از جای خلل یابد همه عالم سراپای

لاهیجی در شرح این بیت می نویسد :

چون به مقتضای علم ازلی ترتّب موجودات بر یکدیگر به طریق تأثیر و تأثر و علیّت و معلولیّت واقع است و هر چه در مراتب موجودات می بینی، نسبت به ما فوق خود معلولیتی و مربوبیّتی دارد و نسبت به ما تحت خود علیّتی و ربوبیّتی، چنانچه علّیت و ربوبیّت من کلّ الوجوه غیر حضرت الوهیّت را نیست و معلولیّت و مربوبیّت مطلق غیر از انسان را نیست. پس اگر فرض کنند که یک ذرّه از این عالم منعدم گردد، به انعدام ذره، انعدام