قرآن و امام حسین علیه السلام ، امام حسین علیه السلام و قرآن صفحه 114

3. تأویل: در اصل به معنای بازگشت دادن است و گاهی به معنای توجیه متشابهات، ومعنای خلاف ظاهر لفظ است که به وسیله قرینه حاصل می شود. (1) همانطور که گاهی به معنای باطن نیز می آید. (2)

4. بطن: در اصل به معنای پوشیده و غیرظاهر است، و در اینجا مقصود معنایی از قرآن است که از ظاهر کلام بدست نمی آید. و گاهی در احادیث بیان شده است. (3) و برخی صاحبنظران آن را به معنای قاعده کلّی، برگرفته از آیه می دانند که به وسیله الغای خصوصیت بدست می آید. (4)(5)

5. تطبیق (جری): در اصل به معنای انطباق یک مفهوم عام و کلی بر فرد خاص و جزئی است، مثل وقتی که «انسان» را بر «علی» اطلاق و تطبیق می کنیم. از این شیوه در روایات تفسیری استفاده شده (ادامۀ همین مقاله) و در برخی احادیث نیز بدان اشاره شده است (6) و گاهی از آن با عنوان قاعده «جری و تطبیق» یاد می شود. (7)

6. واژه «نزلت»: در اصل به معنای نزول آیات قرآن در مورد حادثه یا واقعه خاص است و اغلب در مورد شأن نزول های قرآن به کار می رود. هر چند که گاهی در مورد قصه های گذشته و بیان حکم و تکلیف شرعی دائمی نیز می آید. (8)

1- (1) . برای واژۀ تأویل بیش از ده معنای استعمالی بیان شده است که در اینجا دو معنایی که در متن مقصود ماست بیان شد. نک: مفردات، راغب اصهفانی، مادۀ اول، مجمع البیان، ج3، ص13، الاتقان فی علوم القرآن، سیوطی، ج2، ص192، التفسیر. والمفسرون، دکتر ذهبی، ج1، ص13، التمهید فی علوم القرآن، محمدهادی معرفت، ج3، ص28.
2- (2) . التمهید فی علوم آلقران، محمدهادی معرفت، ج3، ص28 والتفسیر والمفسرون، همو، ج1، ص21.
3- (3) . بحارالانوار، مجلسی، ج92، ص97.
4- (4) . معرفت، محمدهادی، ا لتفسیر الاثری الجامع، ج1، ص30 و التفسیر والمفسرون، همو، ج1، ص21.
5- (5) . البته برای واژه «بطن» معانی دیگر نیز بیان شده است ولی ما در اینجا معنایی را بیان کردیم که در متن مقصود ماست. نک: المیزان، ج3، ص44- 65، و شاکر، محمد کاظم، مبانی و روش های تفسیری، مبحث بطن و منطق تفسیر قرآن (1) مبحث بطن، از نگارنده.
6- (6) . عن الباقر علیه السلام : «ظهره تنزیله و بطنه تاویله منه ما قد مضی ومنه مالم یکن یجری کما یجری الشمس و القمر» (بحارالانوار، مجلسی، ج92، ص97).
7- (7) . طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج1، ص41.
8- (8) . ر.ک: التمهید فی علوم القرآن، ج1، ص254 و البرهان، ج1، ص31 و 32.