قرآن و علوم انسانی صفحه 360

*پرسش:

ملاک ها و معیارها و شاخص های عدالت اجتماعی از منظر قرآن و علم چیست ؟

*پاسخ:

عدل در «لغت» به معنای برابری و مساوات است مانند مساواتی که میان دو لنگه بار است(1) و «اعتدال» واجد معنای راستی، میانه روی، راست شدن و صاف شدن می باشد.

مؤلف کتاب لسان العرب اعتدال را حالتی متوسط بین دو حالت در کمیت و کیفیت و هر آنچه که متناسب و متعادل است می داند، همانند روزی که هوا خوب است یعنی متعادل بوده است(2).

اما عدالت در «اصطلاح» به معنای تساوی در مقابل قانون است. به این معنا که قانون، میان افراد تبعیض قائل نشود بلکه رعایت استحقاق افراد را بکند و حقوق افراد صاحب حق را به اندازه استحقاقشان بدهد(3). این معنا در بعد اجتماعی آن همان عدالت اجتماعی است که در اجتماع هر صاحب حقی به حق خود برسد و هرکس به قدر وسعش پیش برود، نه بیش از آن.

پس تساوی بین افراد و بین طبقات اجتماعی تنها برای این است که هر صاحب حقی، به حق خاص خود برسد، بدون این که حقی مزاحم حق دیگری شود و یا به خاطر دشمنی و یا تحکم و زورگویی، یا هر انگیزه دیگر به کلّی مهمل و نادیده گذاشته شود، و یا به طور صریح باطل شود(4).

1- (1) ر. ک: مفردات الفاظ القرآن، ص 551 (و آن چه در معانی آن گفته اند از قبیل: مثل، فدیه، ضدجور، همه از مصادیق معنی اول هستند ر. ک: قاموس قرآن، ج 4، ص 301.
2- (2) ابن منظور، لسان العرب، ج 11، ص 433.
3- (3) استاد شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ص 309.
4- (4) ر. ک المیزان، ج 2، ص 374.