خداشناسی از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 162

جمله «لِيَبْلُوَكُمْ اَيُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً،» بيانگر هدف از خلقت موت و حيات است و با در

هدف از خلق حيات و مرگ (331)

نظر گرفتن اين كه كلمه «بلا» به معناي امتحان است، معناي آيه چنين مي‌شود: خداي‌تعالي شما را اين طور آفريده كه نخست موجودي زنده باشيد و سپس بميريد و اين نوع از خلقت مقدمي و امتحاني است و براي اين است كه به اين وسيله خوب شما از بدتان متمايز شود، معلوم شود كدامتان از ديگران بهتر عمل مي‌كنيد و معلوم است كه اين امتحان و اين تمايز براي هدفي ديگر است، براي پاداش و كيفري است كه بشر با آن مواجه خواهد بود.

آيه مورد بحث علاوه بر مفادي كه گفتيم افاده مي‌كند اشاره‌اي هم به اين نكته دارد كه مقصود بالذات از خلقت رســانــدن جزاء خير به بندگان بوده، چون در اين آيه سخني از گناه و كار زشت و كيفر نيــامده، تنهــا عمـل خوب را ذكر كرده و فرموده خلقت حيات و موت براي اين است كه معلوم شود كدام يك عملش بهتر است، پس صاحبان عمل نيك مقصود اصلي از خلقتند و اما ديگران به خــاطــر آنان خلق شده‌اند.

(332) خداشناسي

اين را هم بايد دانست كه مضمون آيه شريفه صرف ادعاي بدون دليل نيست و آن‌طور كه بعضي پنداشته‌اند نمي‌خواهد مسأله خلقت مرگ و زندگي را براي آزمايش در دل‌ها تلقين كند، بلكه مقدمه‌اي بديهي و يا نزديك به بديهي است كه به لزوم و ضرورت بعث براي جزاء حكم مي‌كند، براي اين كه انساني كه به زندگي دنيا قدم نهاده دنيايي كه دنبال آن مرگ است، الا و لابد عملي و يا اعمالي دارد كه آن اعمال هم يا خوب است يا بد و ممكن نيست عمل او يكي از اين دو صفت را نداشته باشد و از سوي ديگر به حسب فطرت مجهز به جهازي معنوي و عقلاني است، كه اگر عوارض سويي در كنار نباشد او را به سوي عمل نيك سوق مي‌دهد و بسيار كمند افرادي كه اعمالشان متصف به يكي از دو صفت نيك و بد نباشد، اگر باشد در بين اطفال و ديوانگان و ساير مهجورين است.

و آن صفتي كه بر وجود هر چيزي مترتب مي‌شود و در غالب افراد سريان دارد، غايت و هدف آن موجود به شمار مي‌رود، هدفي كه منظور آفريننده آن از پديدآوردن

هدف از خلق حيات و مرگ (333)

آن همان صفت است، مثل حيات نباتي فلان درخت كه غالبا منتهي مي‌شود به باردادن درخت، پس فلان ميوه كه بار آن درخت است هدف و غايت هستي آن درخت محسوب مي‌شود، منظور از خلقت آن درخت همان ميوه بوده و همچنين حسن عمل و صالح آن غايت و هدف از خلقت انسان است و اين نيز معلوم است كه صلاح و حسن عمل اگر مطلوب است براي خودش مطلوب نيست، بلكه بدين جهت مطلوب است كه در به هدف رسيدن موجودي ديگر دخالت دارد، آنچه مطلوب بالذات است حيات طيّبه‌اي است كه با هيچ نقصي آميخته نيست و در معرض لغو و تأثير قرار نمي‌گيرد، بنابراين بيان، آيه شريفه در معناي آيه زير است كه مي‌فرمايد: «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُــوكُــمْ بِالشَّـــرِّوَ الْخَيْــرِ فِتْنَةً‌ـ هر نفسي چشنده مرگ است و ما شما را به فتنه‌هاي خير و شر مي‌آزماييم.» (35/انبياء)(1)