معرفت توحید و عدل صفحه 104

1- صدوق، معانی الاخبار، ص 11.

2- در متن کتاب این مطلب به اثبات خواهد رسید.

3- رسائل الشریف المرتضی 1: 166.

ادعای متکلّمان در بحث از عدل خدا این است که تعامل خدا با انسان ها از نوع عدالت است نه ظلم.

بیشتر مباحثی که در کتاب های کلامی درباره ی عدل الهی مطرح می شود مربوط به مصادیق عدل است. در واقع متکلمان در بحث عدل به شبهاتی پاسخ می دهند که درباره ی عدل الهی مطرح است. مباحثی از قبیل جبر و اختیار، قضا و قدر، شرور و سعادت و شقاوت، مطالبی هستند که براساس تقریری نادرست از آن ها، خداوند متّهم به ظلم می شود و متکلّم درصدد تصحیح این تقریر و عرضه تقریری هماهنگ با عدالت خداست.

جالب است بدانیم که در قرآن کریم 42 بار درباره ی عدالت خدا سخن رفته، که از این میان، 41 آیه ظلم را از خداوند نفی کرده و تنها در یک مورد کلام خدا با عنوان عدل توصیف شده است:

«وَ تَمَّتْ کَلِمَۀُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً»(1)

«و کلام پروردگارت با صدق و عدل تمام و کامل شد»

شاید دلیل اصلی مطلب بالا این باشد که معمولاً در بحث از عدالت خدا مسئله اصلی پاسخ به شبهاتی است که ظلم را بر خدا اثبات می کنند. از این رو، خداوند در صدد ردّ این شبهات و در واقع ردّ اتهام ظلم از خود است.

دلیل دیگر می تواند این باشد که در بحث عدل الهی ردّ ظلم مهم است نه اثبات عدل، زیرا افعال خدا تنها از نوع عدالت نیست، بلکه اکثر آن ها از نوع فضل است و در طبقه فضل و احسان قرار می گیرد.(2)

3. تقسیم افعال به سه دسته عدل و ظلم و فضل که از آیات و احادیث استنباط شده و با مبانی عقلی هماهنگ است، زیربنای بسیاری از پاسخ های کتاب حاضر به شبهات مربوط به عدل خداست. برای مثال در مورد شبهه شرور، اکثر متکلمان از نظریه ی عوض استفاده می کنند و برآنند که شروری که نتیجه اعمال زشت انسان نیست توسط