معرفت توحید و عدل صفحه 120

1- النهایۀ 2: 200.

2- المائدۀ: 58.

3- الرعد: 20.

با دقّت در آیاتی که در مورد تعقل در قرآن ذکر شده است، روشن خواهد شد که بسیاری از آن ها بر حسن و قبح عقلی دلالت می کنند. در اینجا به همین مقدار اکتفا می شود.

احادیث فراوانی درباره ی حسن و قبح عقلی و اعتبار آن در احادیث وجود دارد که به چند حدیث اشاره می شود.

امام صادق (علیه السلام) در مورد عقل می فرماید:

«إِنَّ أَوَّلَ الْأُمُورِ وَ مَبْدَأَهَا وَ قُوَّتَهَا وَ عِمَارَتَهَا الَّتِی لَا یُنْتَفَعُ بِشَیْ ءٍ إِلَّا بِهِ، الْعَقْلُ الَّذِی جَعَلَهُ اللهُ زِینَۀً لِخَلْقِهِ وَ نُوراً لَهُم. فَبِالْعَقْلِ عَرَفَ الْعِبَادُ خَالِقَهُمْ... وَ عَرَفُوا بِهِ الْحَسَنَ مِنَ الْقَبِیحِ.»(1)

در این حدیث، عقل، آغاز و نیرو و آبادانی همه کارها و روشنایی انسان ها و وسیله ی شناخت آفریدگار، و نیز ابزار شناخت کارهای خوب و بد معرفی شده است.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در مورد عقل می فرماید:

«یَقَعُ فِی قَلْبِ هَذَا الْإِنْسَانِ نَورٌ، فَیَفْهَمُ الْفَرِیضَۀَ وَ السُّنَّۀَ وَ الجَیِّدَ وَ الرَّدِیءَ. أََلَا وَ مَثَلُ الْعَقْلِ فِی الْقَلْبِ کَمَثَلِ السِّرَاجِ فِی وَسَطِ الْبَیْتِ.»(2)

این حدیث، عقل را مانند نوری روشن گر می داند و متعلق روشن گری عقل را فریضه و سنت و خوب و زشت معرفی می کند. فریضه یعنی افعالی که عقل آن ها را واجب می داند که مهم تر از همه عمل به عدل و ترک ظلم است. سنت یعنی افعالی که عقل آن ها را نیکو می داند، خواه به حدّ وجوب برسد و خواه نرسد. مقصود از جیّد و ردی، هر نوع خوبی و بدی است، خواه در افعال و خواه در اعیان.

از احادیث مشهور در مورد عقل، حدیث جنود عقل و جهل است.(3) این حدیث هر یک از عقل و جهل را دارای 75 سرباز و سپاهی دانسته است. اکثر سپاهیان عقل، فضایل اخلاقی است همچون عدل، شکر، توکّل، عفّت، زهد، تواضع، حلم، صبر، وفاء،