معرفت توحید و عدل صفحه 121

1- اصول کافی 1: 29.

2- علل الشرایع: 98.

3- اصول کافی 1: 21.

صدق، امانت و مدارات. اکثر سپاهیان جهل، رذایل اخلاقی است که در مقابل فضایل اخلاقی قرار می گیرد. تشبیه این فضایل و رذایل به سپاهی، بیانگر این است که عقل همچون فرمانده است که سپاهیان را جمع می کند و آن ها را به کار می گیرد و به سوی دشمن حرکت می دهد. از سوی دیگر، سپاهیان نیز یار و یاور فرمانده هستند. یعنی از یک سو عقل، منشأ فهم فضایل اخلاقی و فرمان به آن هاست. اما از سوی دیگر، علم به این فضایل، باعث تقویت نور عقل و گسترش راهنمایی آن می گردد.

در حدیث دیگری از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تصریح شده که منشأ بسیاری از کارهای خوب، عقل است:

«فَتَشَعَّبَ مِنَ الْعَقْلِ الْحِلْمُ وَ مِنَ الْحِلْمِ الْعِلْمُ وَ مِنَ الْعِلْمِ الرُّشْدُ وَ مِنَ الرُّشْدِ الْعَفَافُ وَ مِنَ الْعَفَافِ الصِّیَانَۀُ وَ مِنَ الصِّیَانَۀِ الْحَیَاءُ وَ مِنَ الحَیَاءِ الرَّزَانَۀُ وَ مِنَ الرَّزَانَۀِ الْمُدَاوَمَۀُ عَلَی الْخَیْرِ وَ مِنَ الْمُدَاوَمۀِ عَلَی الْخَیْرِ کَرَاهِیَۀُ الشَّرِّ وَ مِنْ کَرَاهِیَۀِ الشَّرِّ طَاعَۀُ النَّاصِحِ»(1)

«از خرد، بردباری سرچشمه می گیرد؛ از بردباری دانش؛ از دانش رشد؛ از رشد، پاک دامنی؛ از پاک دامنی، امنیّت؛ از امنیّت آزرم؛ از آزرم، متانت؛ از متانت، مداومت بر خوبی ها؛ از مداومت بر خوبی ها پرهیز از بدی و از پرهیز از بدی، پیروی از خیرخواهان.»

احادیث فراوانی وجود دارد که در آن ها عقل منشأ اعمال نیک ذکر شده است. این احادیث بر این مطلب دلالت دارند که عقل با نشان دادن خوبی اعمال و راهنمایی انسان به سوی این اعمال، مقدمه اعمال خوب انسان را فراهم می کند. البته انسان براساس اختیار خویش می تواند از راهنمایی عقل پیروی کند و می تواند برخلاف این راهنمایی نیز عمل کند. امّا تنها در صورت اوّل، از عقل خود بهره برده و در نتیجه در قرآن و احادیث، اهل تعقّل شمرده می شود. به جهت کثرت احادیث، از ذکر آن ها خودداری می شود و علاقمندان را به کتاب های حدیثی ارجاع می دهیم.(2)