معرفت توحید و عدل صفحه 146

1- اصول کافی 1: 160.

2- همان 1: 160.

3- توحید صدوق: 361.

4- النهایۀ 3: 228.

5- همان 1: 287.

6- معجم مقاییس اللغۀ 4: 355.

داده می شود که در این صورت به معنای گذشت از گناه دیگران است.(1) وقتی ناسازگاری تفویض با کرامت مطرح می شود، ظاهراً جنبه اوّل مراد است، زیرا عجز و نقص _ که لازمه ی تفویض است _ با شرافت سازگار نیست.

3. معنای قدریه

در کتاب های حدیثی شیعه و سنّی، «قدریه» مورد نکوهش قرار گرفته اند. برای مثال از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که فرمودند:

«صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِی لَیْسَ لَهُمَا فِی الْإِسْلَامِ نَصِیبٌ: الْمُرجِئَۀُ(2) وَ الْقَدَرِیَّۀُ»(3)

برخی از این احادیث به طور کلّی قدریه را مورد مذمت قرار می دهند بدون آن که قدریه را تفسیر کنند. امّا برخی دیگر به تفسیر قدریه پرداخته اند. دسته اخیر نیز به دو دسته تقسیم می شوند: در یک دسته، قدریه در مورد مفوضه به کار رفته است و در دسته دیگر، در مورد جبریه. برای مثال از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دو عبارت زیر در مورد قدریه نقل شده است:

«الَّذِینَ ضَاهَوُا النَّصَارَی فِی دِینِهِمْ، فَقَالُوا لا قَدَر.»(4)

«کسانی که شبیه مسیحیان هستند در دینشان و می گویند: تقدیر نیست [و ما به خودمان واگذاشته شده ایم].»

«قَوْمٌ یَزْعُمُونَ أَنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ قَدَّرَ عَلَیْهِمُ الْمَعَاصِیَ وَ عَذَّبَهُمْ عَلَیْهَا.»(5)

«گروهی که گمان می کنند خدای سبحان، گناهان را بر آنان تقدیر کرد و به خاطر انجام گناهان، آن ها را کیفر می دهد.»

آنچه در درجه اول اهمیت قرار دارد، این است که هم نظریه ی تفویض و هم نظریه ی جبر از منظر عقلی باطل است و در آیات قرآن و احادیث مورد نکوهش قرار