معرفت توحید و عدل صفحه 153

1- .المحیط بالتکلیف: 361.

2- احتجاج طبرسی 2: 330؛ توحید صدوق: 359.

2. فضائل با امر خدا همراه نیست. امّا با رضایت، قضا و قدر، مشیت و علم الهی است.

3. معاصی با امر و رضایت خدا همراه نیست امّا با قضا، قدر، مشیت و علم الهی است.»(1)

بدین سان، همه ی افعال اختیاری انسان با قضا و قدر و مشیت و علم الهی همراه است. و این مطلب همان است که در حدیث قبل با تغییر «إذن» آمده است.

خلاصه آن که در افعال غیراختیاری انسان، فاعل افعال، خداست. امّا در افعال اختیاری انسان، فاعلِ فعل، انسان است. پس در هیچ یک از این دو نوع فعل، تعلّق دو قادر بر مقدور واحد _ به این معنا که فعل به صورت اشتراکی توسط خدا و انسان انجام شود _ مطرح نیست. البته در فعل اختیاری، فاعل، انسان است. امّا این فاعلیت در طول فاعلیت خداست، به این معنا که قدرت انجام کار را خدا به انسان داده است و انسان با کمک این قدرت، فعلی را انجام می دهد. امّا همین فعل به شرطی تحقّق می یابد که خداوند إذن تحقّق آن را صادر کند و علم و مشیت و قدر و قضای الهی به آن تعلق گرفته باشد.

در بحث قضا و قدر به این بحث باز خواهیم گشت.

خلاصه فصل ششم

اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با ردّ نظریه ی جبر و تفویض، حقیقتی را بیان کرده اند، تحت عنوان «امر بین الأمرین». براساس این حقیقت _ که عقل نیز بر آن گواهی می دهد _ انسان در فعل خود مختار است، امّا خدایی که او را آفریده و به او قدرت بخشیده، نسبت به این دارایی، املک از انسان است. بدین سان، انسان، مختار است، امّا اختیار و فعل او بیرون از حیطه ی سلطنت و اراده و مشیت الهی نیست.