معرفت توحید و عدل صفحه 162

1- الصحاح، معجم مقاییس اللغۀ، ماده ی قضا.

2- الصحاح، المصباح المنیر، معجم مقاییس اللغۀ، ماده ی قدر.

3- ر.ک: بحارالأنوار 93: 18.

4- اصول کافی 1: 150.

«هُوَ الْهَندَسَۀُ مِنَ الطُّولِ وَ العَرضِ وَ البَقاءِ.»(1)

«قدر، هندسه و اندازه گیری چیزی از لحاظ طول و عرض و بقاست.»

امام رضا (علیه السلام) در معنای تقدیر الهی فرمودند:

«هُوَ وَضْعُ الْحُدودِ مِنَ الآجالِ وَ الأرزاقِ وَالبَقاءِ وَالفَناءِ.»(2)

«تقدیر، مشخص کردن حدود یک چیز، از جهت اَجَل ها و روزی ها و مقدار بقا و زمان فناست.»

بدین سان، قبل از آن که خداوند فعلی را انجام دهد و چیزی را خلق کند، نخست محدوده ی مکانی و زمانی و دیگر خصوصیات آن را مشخص و معین می کند. این محدوده و خصوصیات، قدر نام دارد. و مشخص کردن این محدوده و خصوصیات، تقدیر نامیده می شود.

قضا به معنی حکم خدا به انجام فعل و خلقت یک چیز است. پس از آن که خداوند، اندازه و حدّ چیزی را در علم فعلی و لوح و تقدیر مشخص کرد، به ایجادش حکم می کند و سپس آن شیء در خارج موجود می شود.

امام رضا (علیه السلام) فرمودند:

«اَلْقَضاءُ هُوَ الإبْرامُ وَ إِقامَۀُ الْعَیْنِ.»(3)

«قضا، محکم و حتمی کردن و اقامه و ایجاد چیزی در خارج است.»

می بینیم که قدر بر قضا مقدم است. یعنی خداوند ابتدا به شیء اندازه می دهد و پس از آن، به صدور و تحقّق آن حکم می کند. بنابراین بهتر است به جای قضا و قدر، «قدر و قضا» گفته شود.

4. اقسام قدر و قضا

اشاره

قدر و قضای الهی، وقتی درباره ی افعال اختیاری انسان مطرح می شود، هم به معنی تشریعی به کار می رود، و هم به معنی تکوینی. بنابراین، چهار مسئله ی قابل بررسی وجود دارد: قدر تشریعی، قضای تشریعی، قدر تکوینی، قضای تکوینی.