معرفت توحید و عدل صفحه 165

1- تحف العقول: 464.

حدّی معیّن است. انسان ها از جنبه های مختلفی _ مانند ویژگی های فردی و شرایط خانوادگی و اجتماعی _ محدودیّت هایی دارند، که به قَدَر تکوینی باز می گردد. حکم کردن به چنین محدودیّت ها و ایجاد آن ها، قضای تکوینی خداست.

از سوی دیگر، همین قدرت محدود نیز، به گونه ای به انسان واگذار نشده است که مالکیّت و تسلّط خدا بر آن نفی شود؛ بلکه خداوند، نسبت به همان قدرت اعطا شده نیز، مالک _ بلکه مالک تر از خود انسان _ است. از این رو، هرگاه که بخواهد، می تواند آن را بازپس گیرد، یا جلوی تأثیر آن را بگیرد، یا آن را کم و زیاد کند.

بنابراین، تحقّق فعل اختیاری انسان نیز، نیازمند امضا و اِذن خداست.

خداوند در قرآن می فرماید:

«وَ ما تَشاءُونَ إِلّا أنْ یَشاءَ اللهُ»(1)

شما چیزی را نمی خواهید مگر آن که خدا بخواهد.»

امام موسی کاظم (علیه السلام) می فرمایند:

«لایَکُونوُنَ آخِذِینَ وَ لَا تَارِکِینَ إِلَّا بِإِذْنِ اللهِ»(2)

«انسان ها افعال اختیاری خود را انجام نمی دهند و ترک نمی کنند مگر با اذن خدا.»

در حدیث دیگر آمده است:

«انَّهُمْ لَا یَصْنَعُونَ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ إِلَّا بِإِرَادَۀِ اللهِ وَ مَشِیئَتِهِ وَ قَضَائِهِ وَ قَدَرِه.»(3)

بنابراین، هر چند انسان ها قادر و مختارند، امّا قدرت و اختیار آن ها اندازه و قَدَر دارد و پس از تعلّق تقدیر و به اندازه ای خاص می توانند کارهای مورد علاقه ی خود را انجام دهند، آن هم پس از اِذن خدا. با وجود این، در همان محدوده ای که قدرت و آزادی و اختیار به انسان اعطا شده و فعل او نیز به امضای تکوینی خدا رسیده است، آدمی آزادانه فعل خویش را انجام می دهد و در مقابل فعل نیز پاداش یا کیفر خواهد دید.

بدین سان، قدر و قضای تکوینی خدا، تفویض و رها بودن انسان در نظام خلقت را نفی می کند و سلطنت خداوند را بر افعال انسان جاری می سازد، و در عین حال، با