معرفت توحید و عدل صفحه 168

1- تفسیر عیاشی 2: 217.

توضیح مطلب این است که بداء از ریشه ی «بدو» به معنای ظهور است و به دو معنا به کار می رود: ظهور پس از خفاء و پیدایش رأی جدید.(1) معنای اخیر خود به دو صورت ممکن است رخ دهد: پیدایش رأی بدون سابقه ی رأی دیگر و پیدایش رأی برخلاف رأی قبلی. مقصود از بداء در قرآن و احادیث، همین معنای سوم است.

از مهم ترین آیاتی که در مورد بداء در قرآن وجود دارد و در احادیث به آن استناد شده است، آیه زیر است:

«یَمْحُو اللهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الکِتابِ»(2)

«خدا هر چه را بخواهد محو، و هر چه را بخواهد اثبات می کند. و ام الکتاب نزد اوست.»

ظاهر آیه شریفه این است که اگر خدا بخواهد برخی امور موجود را محو می کند و برخی امور غیر موجود را تثبیت می کند. امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:

«هَلْ یُمْحَی إِلَّا مَا کَانَ ثَابِتاً؟ وَ هَلْ یُثْبَتُ إِلَّا مَا لَمْ یَکُنْ؟»(3)

«آیا محو، جز به چیز ثابت و موجود تعلّق می گیرد؟ و آیا وجود بخشیدن مگر به چیزی که نبوده تعلّق می گیرد؟»

این محو و اثبات در مورد همه ی ممکنات جهان صادق است، از جمله مقدمات فعل الهی هم چون قضا و قدر. بنابراین براساس ظاهر آیه ی شریفه ممکن است قضا و قدرهای موجود تغییر کنند، به این معنا که قضا و قدری پاک شود و قضا و قدر جدیدی نوشته شود. امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه ی بالا بر این مطلب تصریح می کنند:

«إِنَّ ذَلِکَ الْکِتَابَ کِتَابٌ یَمْحُو اللهُ فِیهِ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ. فَمِنْ ذَلِکَ الَّذِی یَرُدُّ الدُّعَاءُ الْقَضَاءَ. وَ ذَلِکَ الدُّعَاءُ مَکْتُوبٌ عَلَیْهِ: وَ الَّذِی یُرَدُّ بِهِ الْقَضَاءُ، حَتَّی إِذَا صَارَ إِلَی أُمِّ الْکِتَابِ لَمْ یُغْنِ الدُّعَاءُ فِیهِ شَیْئاً.»(4)

«به درستی که آن کتاب، کتابی است که در آن، خدا هر چه بخواهد محو و اثبات می کند. از همین کتاب است قضا و قدرهایی که دعا، آن ها را ردّ می کند، دعایی که