معرفت توحید و عدل صفحه 180

1- بنگرید به: کشف المراد: 329.

1. مفهوم شرّ

در قرآن و احادیث، خیر و شر به دو معنا به کار رفته است. نخستین معنای خیر و شر، همان معنایی است که معمولاً در شبهه ی شرور مطرح می شود. در این معنا خیر به امر خوشایند انسان گفته می شود و شر بر امر ناخوشایند اطلاق می شود که خود دو مصداق دارد: یکی درد و رنج و دیگری چیزی که باعث درد و رنج می شود مانند مرض، فقر، سیل، زلزله و جنگ.

از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است که در تفسیر خیر و شر در این آیه شریفه «وَ نَبلوکُم بِالشَّرِّ وَ الخَیرِ فِتنۀَ»(1) فرمودند:

«فالخَیرُ: الصِّحَّۀُ وَ الغِنی، وَ الشَّرُّ: المَرضُ وَ الفَقرُ، ابتِلاءً و اختباراً».(2)

«منظور از خیر، تندرستی و غناست. و مراد از شرّ، مرض و فقر از روی امتحان و آزمایش است.»

دومین معنای خیر و شر، عبارت است از خیر و شر نهایی. در این معنا، مقصود از خیر، آن چیزی است که برای انسان سودمند است که باعث سعادت او در دنیا و آخرت گردد؛ و شر عبارت است از چیزی که برای آدمی زیانبار است و سبب بدبختی و شقاوت او در دنیا و آخرت گردد.

معنای اوّل را خیر و شرّ ابتدایی و معنای دوم را خیر و شرّ نهایی می نامیم. دلیل این نامگذاری این است که ممکن است چیزی در نگاه نخستین، خیر به نظر برسد، چرا که باعث لذّت می گردد، امّا با بررسی بیشتر معلوم شود که همان امر درنهایت کار، باعث بدبختی و هلاکت انسان می شود. قرآن کریم به همین دو معنای خیر و شر این چنین اشاره می کند:

«عَسَی أن تَکرَهوا شَیْئاً وَ هُوَ خیرٌ لَکُمْ وَ عَسَی أَن تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌ لَّکُمْ وَ اللهُ یَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لا تَعْلَمُونَ».(3)