معرفت توحید و عدل صفحه 200

1- تحف العقول: 364.

2- امالی طوسی: 426.

3- نهج البلاغه: خطبه 161.

4- المؤمنون: 106.

5- توحید صدوق: 356.

6- نهج البلاغه: نامه ی 53.

2. ارتباط تقدیر سعادت با عدل خدا

در آیات و احادیث مرتبط با سعادت انسان، از تقدیر سعادت انسان توسط خدا سخن به میان آمده و حتی برخی احادیث، زمان این تقدیر را پیش از تولد انسان ذکر کرده اند. در قرآن کریم نقل شده است که حضرت عیسی (علیه السلام) _ زمانی که نوزادی بیش نبود _ به امر خداوند، زبان به سخن گشود و خود را معرفی کرد. یکی از جملات حضرت عیسی (علیه السلام) در معرّفی خود چنین بود:

«وَ لَمْ یَجْعَلْنی جَبّاراً شَقِیّاً»(1)

و [خدا] مرا جبار و شقی قرار نداده است.

از این آیه شریفه استفاده می شود که شقاوت و سعادت به تقدیر الهی است. از این رو حضرت عیسی می گوید: خدا مرا شقی قرار نداده است. در کتاب های شیعه و سنی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین نقل شده است:

«السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أمِّه وَ الشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَ فِی بَطْنِ أُمِّه.»(2)

«سعید کسی است که در شکم مادرش سعادت یافت، و شقی کسی است که در شکم مادرش شقی شد.»

امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

«إِنَّ اللهَ خَلَقَ السَّعَادَۀَ وَ الشَّقَاءَ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ خَلْقَهُ.»(3)

«خداوند، سعادت و شقاوت را آفرید پیش از آن که آفریدگانش را بیافریند.»

پرسش اصلی درباره ی این احادیث، آن است که اگر سعادت و شقاوت انسان ها قبل از تولد آن ها توسّط خداوند مشخص شده است، چگونه می توان انسان ها را مختار دانست؟ این سؤال را می توان به­صورت اشکالی بر عدل خدا مطرح کرد و گفت: لازمه ی تقدیر سعادت و شقاوت انسان ها توسط خداوند، مجبور کردن آن ها به سعادت و شقاوت معین شده است که با عدالت سازگار نیست، زیرا مجبور کردن کسی به شقاوت، و مجازات او به خاطر شقی بودن، ظلمی است آشکار.