معرفت توحید و عدل صفحه 201

1- مریم:32.

2- الزهد: 14؛ تفسیر قمی 1: 227، سنن ابن ماجه 1: 18.

3- اصول کافی 1: 152.

پاسخ اجمالی این اشکال، از مباحث مربوط به قضا و قدر روشن می شود، امّا با توجه به اهمیت مطلب لازم است کمی بیشتر در این باره بحث کنیم.

حداقل سه پاسخ به سؤال یا اشکال بالا قابل ذکر است. امّا قبل از توضیح پاسخ ها باید خاطرنشان کرد که مسئله ی تقدیر سعادت و شقاوت، نباید به گونه ای تفسیر و حل شود که به جبر بیانجامد، زیرا جبر با علم حضوری انسان منافات دارد و لازمه ی آن بی معنا شدن دین و نبوت و معاد و عدل است. حتی اگر فرض کنیم تفسیری هماهنگ با اختیار برای احادیث تقدیر سعادت و شقاوت نداشته باشیم، باید این احادیث کنار گذاشته شود. هر­چند، چنین فرضی درست نیست و برای تقدیر سعادت، تفسیرهای هماهنگ با اختیار انسان وجود دارد.

برخی از تفسیرهای مربوط به تقدیر سعادت و شقاوت عبارتند از:

1. مشخص بودن سعادت و شقاوت انسان ها قبل از تولد، به این معناست که خدای متعال، از سعادت و شقاوت انسان ها آگاه است و می داند که آن ها در آینده چه کارهایی را انجام خواهند داد. براساس این علم، خدا در لوح تقدیرات، برای کسی که در آینده با اختیار خود سعید خواهد شد، سعادت را می نویسد، و شقاوت را برای فردی که کارهای بد خواهد گُزید ثبت می کند. بنابراین، تقدیر الهی براساس علم خدا به اختیار انسان است. از این رو لازمه ی آن جبر و ظلم نیست. درباره ی حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در مورد سعید و شقی بودن افراد در شکم مادر، از امام موسی کاظم (علیه السلام) سؤال شد. حضرت، حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را چنین تفسیر فرمودند:

«الشَّقِیُّ مَنْ عَلِمَ اللهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أنَّهُ سَیَعْمَلُ أعْمَالَ الْأشْقِیَاءِ. وَ السَّعِیدُ مَنْ عَلِمَ اللهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أمِّهِ أنِّهُ سَیَعْمَلُ أعْمَالَ السُّعَدَاء.»(1)

«شقی کسی است که _ در حالی که در شکم مادرش است _ خدا می داند که اعمال اشقیاء را در آینده انجام خواهد داد. و سعید کسی است که _ در حالی که در شکم مادرش است _ خدا می داند که اعمال سعیدها را در آینده انجام خواهد داد.»