معرفت توحید و عدل صفحه 25

1- بحارالانوار 5/ 237.

2- اعراف (7)/ 172 و 173.

روایات فراوانی در تفسیر و تبیین این آیه شریفه وارد شده که در ادامه، برخی از آن ها نقل خواهد شد. در این احادیث بیان شده که همه انسان ها در عوالم پیشین، الله تعالی را بالمعاینه مشاهده کرده اند، به نحوی که هیچ گونه شک و شبهه ای در وجود او نداشته اند و اگر این معرفت نمی بود کسی قادر نبود پروردگار خویش را در این دنیا بشناسد.

نکته مهمی که در این احادیث به چشم می خورد این است که در مورد عوالم متعددی به این آیه استدلال شده است. این نکته نشانگر آن است که اخذ میثاق در عوالم متعددی به وقوع پیوسته است. برخی روایات اخذ میثاق را در «عالم ارواح» بیان کرده اند و برخی دیگر در «عالم ذرّ»؛ یعنی مرحله ای که روح انسان ها با بدن خاصی همراه بوده است.

از جمله نکاتی که در این روایات به چشم می خورد آن است که پس از اخذ میثاق، انسان ها موقف را فراموش کرده اند، اما اصل معرفت خدا در قلوبشان ثابت مانده است. و در برخی دیگر از روایات آمده است که خداوند معاینه را فراموشاند، اما اصل اقرار را در قلوب انسان ها ثابت و استوار گردانید.

از این گونه احادیث معلوم می شود که خصوصیات موقف و مکان تعریف الهی مورد فراموشی واقع شده است. و همچنین عین آن معرفت اعطا شده که از آن تعبیر به «معاینه» می شود، در این عالم در نزد انسان ها حاضر نیست، بلکه تنها اصل شناخت خدا در نزد انسان حضور دارد. در مباحث بعدی، درباره این مطلب و نحوه متذکر شدن به معرفت فطری بحث خواهد شد. و اینک، برای نمونه، برخی از روایاتی که مطالب فوق در آن ها بیان شده، نقل می شود:

زراره می گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره آیه میثاق سؤال کردم. فرمود:

أَخْرَجَ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ ذُرِّیَّتَهُ إِلی یَوْمِ القیامَهِ. فَخَرَجُوا کَالذَّرِّ، فَعَرَّفَهُمْ وَ أَراهُم نَفْسَهُ. وَ لَوْ لا ذلِکَ، لَمْ یَعْرِفْ أَحَدٌ رَبَّه...(1)