معرفت توحید و عدل صفحه 61

1- المصباح المنیر، ص 661 و الصحاح 1/ 304 و لسان العرب 3/ 54.

2- معجم مقاییس اللغه 2/3، همچنین ر.ک: لسان العرب 3/ 54.

1- تدبر و تعقل در آیات تکوینی برای طالبان حقیقت، پلی برای انتقال به معرفت حقیقی و متذکر شدن به آن می باشد و احتجاج و استدلال به وسیله آن ها، برای رفع مشکلات ذهنی و آماده کردن اشخاص برای دریافت معارف عالی تر، است.

در حدیث مشهور «اهلیلجه»(1) آمده است که مفضل به وسیله نامه ای به امام صادق (علیه السلام) گزارش می دهد که عده ای خداوند را انکار می کنند و در این باره به بحث و مناظره می پردازند و از امام (علیه السلام) می خواهد که مطالبی را برای احتجاج و ردّ آنان مرقوم فرمایند. امام (علیه السلام) در ابتدای پاسخنامه، معرفت فطری و میثاق را به عنوان حجت بالغه برای همه مطرح می کنند و سپس استدلال به آیات تکوینی را به مفضل می آموزند:

وَ نَحْنُ نَحْمَدُ اللهَ عَلَی النِّعَمِ السّابِغَهِ وَ الْحُجَجِ الْبالِغَهِ وَ الْبَلاءِ الْمَحْمُودِ عِنْدَالْخاصَّهِ وَ الْعامَّهِ. فَکانَ مِنْ نِعَمِهِ الْعِظامِ وَ آلائِه الْجِسامِ الَّتی أَنْعَمَ بِها تَقْریرُهَ قُلُوبَهُمْ بِرُبُوبِیِّتِه، وَ أَخْذُهُ مِیْثاقَهُمْ بِمَعْرِفَتِهِ... .(2)

و ما خدا را بر نعمت های فراگیرش و دلایل کافی و رسا و بلا و آزمایش پسندیده اش که نزد خاصه و عامه مردم معروف است، سپاس می گذاریم. پس از نعمت های بزرگ او این است که ربوبیت خود را بر دلها قرار داده، در باب معرفت خویش از آنان عهد و پیمان گرفته است.

2- احتجاج به آیات، به راحتی قابل درک و فهم است و اندک تأملی پیرامون آن، به تصدیق وجود آفریدگار منتهی خواهد شد. به سخنی دیگر، عقل فطری و سلیم بالبداهه و به سهولت از اثر پی به مؤثر و از مخلوق پی به خالق می برد البته هر چه در اثر و مخلوق تأمل بیشتری شود، دلالت بر خالق آشکارتر خواهد شد. این نکته در سراسر آیات و روایات مربوط به این بحث، مشهود است. اصولاً استعمال کلماتی از قبیل «آیات»(3) در مورد مخلوقات در قرآن کریم و خصوصاً تأکید بر بیّن و مبیّن بودن آن ها حکایت از همین مطلب می کند.