توحید و اسماء و صفات صفحه 114

1_ عهد و پیمان وقتی صحیح است که با شخصی عاقل بسته شود. پس فرزندان حضرت آدم _ که به صورت ذرّههایی بودند _ به هنگام اخذ پیمان باید عاقل بوده باشند. پس اگر عاقل بودند چرا چیزی از میثاق به یادشان نمیآید؟

2_ چگونه ممکن است همه ذرّیّه آدم (علیه السلام) در پشت ایشان جمع شده باشند؟

3_ ذرّه چگونه میتواند دارای حیات و عقل و فهم باشد؟

4_ غرض و هدف الهی از گرفتن عهد و پیمان برای اتمام حجّت است و اگر آنها چیزی از آن را به یاد نیاورند، چگونه حجّت بر آنها تمام میشود؟ (1)

اشکال دیگری نیز که مرحوم شیخ مفید به عالم ذرّ دارد، این است که این اندیشه همان تناسخ است. این اشکال و جواب آن در بحث از عالم ارواح گذشت.

همه آنان که عالم ذرّ را به گونهای که در روایات و قرآن مطرح شده، قبول کردهاند، این اشکالات را پاسخ دادهاند. اینجا به چند نمونه از آن پاسخها اشاره میشود :

مرحوم نمازی شاهرودی درباره اشکال نسیان و فراموشی میگوید :

ظاهر آیات و روایات این است که انسانها در عالم ذرّ و میثاق از عقل کامل بهرهمند بودند و شرایط تکلیف در آنها جمع بود و فراموش کردنشان میثاق را کار خداست؛ چنانکه صریح روایات این است که «أنساهم رؤیته و أثبت المعرفه فی قلوبهم» ... و این فراموش کردن بسان فراموش کردن انسان در خواب است همه آنچه را که در حال بیداری درک میکند. و انسانها در این دنیا هم در خواباند و آنگاه که میمیرند، بیدار میشوند.

ایشان درباره اشکال گرد آمدن ذرّیّه زیاد در پشت آدم چنین میگوید :

جای دادن همه ذرّات در پشت آدم، نسبت به قدرت الهی هیچ بعدی ندارد. (2)

مرحوم سیّد نعمت الله جزائری نیز به این اشکال این گونه جواب میدهد :