توحید و اسماء و صفات صفحه 121

2. بیان معرفت با اوصاف تنزیهی

امیرمؤمنان (علیه السلام) در حدیث فوق، معرفت خداوند متعال را به اوصاف تنزیهی بیان کرده است. این بدان معنا نیست که معرفت خدا به خدا منحصر به معانی تنزیهی است؛ بلکه روشن است که چون ذهن ها با معانی متعارف میان خود آشنا هستند و استعمال الفاظ با معانی اثباتی در مقام بیان معرفت خدای تعالی، توّهم قیاس و تشبیه را در ذهن مخاطبان پدید می آورد، امیرمؤمنان (علیه السلام) معرفت را به تعبیر تنزیهی بیان کرده است. معلوم است که تنزیه این امور، در ارتباط خدای واقعی و حقیقی صورت می گیرد، نه خدای مفهومی و عنوانی. یعنی انسان خدایی را که به تعریف خود او شناخته است از این امور، منزه می دارد. خود این نکته نشان می دهد که معرفه الله بالله معرفت عقلی به معنای درکی کلّی و تنزیهی نیست؛ بلکه این ها همه در مقام بیان گفته می شود. معرفت خدا به خدا، فعل خداست و فعل خدا _ مانند خود خدا _ قابل بیان و تفهیم و تفاهم نیست. از سوی دیگر، بیان اثباتی نیز توهّم تشبیه را پدید می آورد. از این رو، امام (علیه السلام) با بیان تنزیهی، مخاطب خود را به خدایی توجّه می دهد که به معرفت فطری برای او شناخته شده است.

3. عینیّت معرفت الله بالله با معرفت فطری خدا

امیرمؤمنان (علیه السلام) در حدیثی دیگر می فرماید:

یَا مَنْ دَلَّ عَلَی ذَاتِهِ بِذَاتِه.(1)

ای کسی که خود دلیل ذات خود هستی.

امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

أَنَّهُ قَدِ احْتَجَّ عَلَیْکُمْ بِمَا قَدْ عَرَّفَکُمْ مِنْ نَفْسِهِ.(2)

او با شناساندن خودش به شما حجّت را بر شما تمام کرده است.