توحید و اسماء و صفات صفحه 122

این حدیث با توجّه به حدیث دیگری که از امام رضا (علیه السلام) وارد شده، یعنی «بالفطره تثبت حجّته»(1) ؛گویای این نکته است که معرفت خدا به خدا همان

معرفت فطری است و حجّت بر خلق با همان تمام می گردد و اگر آن معرفت تحقق نمی یافت، احدی خالق و رازق و خدای خویش را نمی شناخت و در این صورت، حجّت بر خلق تمام نمی شد.(2)

در دعای ابوحمزه ثمالی _ دعای سحر _ می خوانیم :

بِکَ عَرَفْتُکَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِی عَلَیْکَ وَ دَعَوْتَنِی إِلَیْکَ وَ لَوْ لَا أَنْتَ، لَمْ أَدْرِ مَا أَنْت.(3)

تو را به خود تو شناختم و تو مرا به خود راهنمایی کردی و به سوی خود خواندی و اگر تو نبودی، من تو را نمی شناختم.

امام سجّاد (علیه السلام) در دعای روز چهاردهم ماه رمضان خطاب به خداوند متعال عرض می کند :

یَا رَبِّ بِکَ عَرَفْتُکَ، وَ أنتَ دَلَلْتَنی، وَ لَوْلا أنْتَ، مَا دَرَیْتُ مَنْ أنْتَ.(4)

امام حسن (علیه السلام) عرض می کند :

إلهِی بِکَ عَرَفْتُکَ، وَ بِکَ اهْتَدَیْتُ إلی أمرِکَ، وَ لَوْلا أنْتَ لَمْ أدْرِ مَا أنْتَ.(5)

1- . توحید/ 35.
2- . به همین جهت، در روایات دیگر آمده است که بندگان مکلّف به معرفت نشده اند؛ بلکه بهعهده خداست که خود را به آن ها معرّفی کند و به عهده بندگان است که وقتی خدا خود را به آن هامعرّفی کرد از او بپذیرند و به او ایمان آورند و تسلیم شوند. در درس های بعد، در این زمینه بحثخواهیم کرد.
3- . اقبال الاعمال 67؛ بحار الانوار 95 / 82.
4- . اقبال الاعمال 148؛ بحارالانوار 95 / 39. این دعا در صحیفه سجّادیّه جامعه / 248 به اینصورت نقل شده است: «إلهِی وَ سَیِّدِی بِکَ عَرَفْتُکَ، وَ بِکَ اهْتَدَیْتُ إلَی سَبیلِک، وَ أنْتَ دَلیلی عَلَیمَعْرِفَتِکَ، وَ لَوْلا أنْتَ مَا عَرَفْتُ تَوْحِیدَکَ وَ لا اهْتَدَیْتُ إلَی عِبادَتِکَ.»
5- . مهج الدعوات / 144؛ بحارالانوار 91 / 190.