توحید و اسماء و صفات صفحه 145

راهنمایی می کند و هموست که معرفت بر خود را می رساند.

ابتدای روایت الوهیت را از کسی که به خودش شناخته شود، نفی می کند. این عبارت، چنین توهّمی پدید می آورد که معرفت خداوند، نباید به خود اوتحقّق یابد؛ ولی معنای درست حدیث، با توجّه به همه روایاتی که در باب معرفت خدابه خدا ذکر گردید و با توجّه به ادامه حدیث همان است که در ترجمه ذکر شد.

توضیح: هر چیزی که به خودی خود و بدون تعریف و معرّفی از ناحیه خودش، برای غیر، قابل شناخت باشد، خدا نیست. یعنی اموری که بی هیچ تعریف و معرّفی از سوی خودشان، مورد شناخت دیگران قرار می گیرند، خدا نیستند. ذیل روایت همین معنا را به روشنی تأیید می کند که خدا باید به واسطه تعریف و معرّفی خود او شناخته شود؛ نه این که انسان ها بتوانند از پیش خود _ بدون این که از ناحیه او تعریفی صورت بگیرد _ او را بشناسند. اصولاً چنان که گفتیم، معرفت خداوند به غیر، صحیح نیست. فقط معرفتی از خداوند صحیح است که توسّط خود او صورت بگیرد.

پس روشن است که اگر غیری هم در معرفت خداوند متعال دخالت و نقشی داشته باشد، باز هم بدان معنا نیست که آن غیر، در معرّفی و تعریف خداوند متعال استقلالی دارد؛ بلکه خدای متعال به اراده خود و طبق سنّت حکیمانه خویش، معرفتش را به واسطه آن غیر برای اشخاص تحقّق می بخشد؛ چنان که توضیح آن گذشت. ذیل روایت مورد بحث نیز همین امر را بیان می کند که آیات و نشانه ها و دلیل های خدای متعال در خلق همه به واسطه او آیتیّت دارند و نشانه او به شمار می روند و استقلالی در معرّفی خداوند ندارند. یعنی چنین نیست که در ذات آن ها امری بوده باشد که خداشناسی را به همراه آورد و سِمَتِ حکایتگری نسبت به خدای متعال داشته باشند.