توحید و اسماء و صفات صفحه 154

او راه یابد و بر او احاطه پیداکند؛ ولی خدا از جهت دیگر از هر چیزی به انسان نزدیکتر است. و آن وقتی است که به دلیلهای صحیح به او راهنمایی گردد. پس او از جهتی واضح و روشن است و بر کسی پوشیده نیست و از جهتی غامض و دشوار است که کسی درکش نمیکند. و عقل نیز همین طور است. به شواهدش ظاهر است ولی ذاتاً مستور است.

امام (علیه السلام) در این حدیث شریف، به روشنی، بیان کرده است که خدایی که عقل از رسیدن به اوناتوان است،ازجهت دیگر روشن و واضح است و احدی در او تردیدی ندارد و آن در جایی است که به او از طریق صحیح، استدلال و راه جسته شود.

جالب آن است که امام (علیه السلام) در این حدیث برای اینکه مخاطب را به حقیقت امر نزدیک سازد، مَثَلی زده و فرموده است که نظیر آنچه در معرفت خداوند متعال گفته میشود، در مورد عقل نیز جریان دارد. گویی ایشان میخواهد به مخاطب بفهماند که شما نمیتوانید با عقل خود به خدای حقیقی راه یابید؛ زیرا هرچه شما در حدّ عقل خویش بشناسید، معقول شما خواهد شد، نه خالق شما. در مورد عقل نیز چنین است: شما هر چیزی را به عقل میشناسید، ولی عقل را باید با توجّه موضوعی به خود آن بشناسید. یعنی عقل را دیگر نباید معقول خود نمایید؛ زیرا اگر عقل معقول شما شود، دیگر عقل نیست بلکه معقول ذهن شماست؛ بنابراین، همان گونه که عقل به خود عقل شناخته میشود، خدا نیز باید به خود او شناخته شود و چنانکه عقل نباید معقول و متصوّر گردد، خدا نیز هرگز نباید معقول و متصوّر انسان واقع شود.

به عبارت دیگر، همانگونه که شناخت عقل به وجدان خود عقل صورت میگیرد، معرفت خداوند متعال نیز به وجدان خودِ او تحقّق پیدا میکند. البتّه این دو وجدان شبیه هم نیستند؛ بلکه _ چنانکه گفتیم _ عقل و علم به عنوان آیه و نشانه است نه اینکه _ نعوذ بالله _ شبیه و نظیر خداوند متعال بوده باشد.