توحید و اسماء و صفات صفحه 161

رسیدهاند؛ ولی آنان نیز از هدایت خلق به سوی او و ایجاد معرفت نسبت به او _ بدون معرّفی خدا توسّط خودش _ عاجز و ناتوان معرّفی شدهاند. این نکته نشان میدهد که معرفت خداوند متعال و هدایت به سوی او، تنها توسّط خود او صورت میگیرد و از هیچکس _ حتّی پیامبران _ چنین کاری بر نمیآید.

ازاینرو،آیاتموردبحثباروایات معرفهالله بالله _ کهطریق معرفت خداوند متعال را منحصر در تعریف خود او میداند _ هماهنگی کامل دارد و تأکیدی است بر آن که هیچ معرفت و هدایتی جز از طریق معرفت خدا و هدایت به سوی او نخواهد بود.

پس معرفت خداوند متعال فقط فعل اوست. هیچکس نمیتواند معرفتی از خداوند متعال برای بشر ایجاد کند، نه پیامبران و هادیان الهی، نه عقل و خرد انسانی. البتّه آنان در رسیدن بندگان به این معرفت _ که فعل پروردگار است _ نقش مهمّی دارند و وجود آنها با عدم آنها بر اساس سنّت الهی در حصول این امر مساوی نیست. انسان معرفت خداوند متعال را به عقل درمییابد. یعنی خداوند، عقل را به انسان میبخشد، خود را به انسان عاقل میشناساند و آنگاه، انسان عاقل با دریافت معرفت او، مؤمن یا کافر میشود.

انسان عاقل در این دنیا طبق سنّت الهی، با تذکّرات و تعالیم انبیا به معرفت خداوند متعال نایل میشود؛ معرفتی که بیداری انسان را در پی دارد و او را موظّف به تکالیف الهی میکند. کسانیکه از تعالیم انبیا و تذکّرات آنان دور باشند، به معرفت خداوند متعال دست نمییابند؛ زیرا حجابهای فطرت آنان برداشته نمیشود؛ یعنی خدای تعالی بر ایشان روشن و آشکار نمیشود و نسبت به خداوند متعال در غفلت و فراموشی خواهند بود. به همین جهت چنین اشخاصی را نه میتوان در زمره مؤمنان به شمار آورد و نه در زمره کافران و مشرکان؛ بلکه به صریح روایات، این اشخاص «ضلّال» یعنی «گمگشتگان»اند. (1)