توحید و اسماء و صفات صفحه 166

کسب کنند. اگر به ایمان گرایش داشتند، معرفت را برمیگزینند و با انتخاب آن مؤمن و عارف میشوند. و اگر میل به کفرداشته باشند، انکار را برمیگزینند و در نتیجه، کافر و منکر و گمراه میشوند. این دو امر، به توفیق و خذلان الهی در هر دو گروه صورت میگیرد. پس به اختیار و کسب، آنان را پاداش یا کیفر میدهد.

به نظر میرسد، معرفت و جحود در این روایت، متناسب باشد با راه خیر و شرّی که در تفسیر این آیه آمده است :

(إِنّا هَدَیْناهُ آلسَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَإِمّا کَفُوراً) (1)

ما او را به راه، هدایت کردیم؛ خواه شکرگزار باشد و خواه ناسپاس.

خداوند متعال راه خیر و شرّ را به انسان نشان داد و معرفت به آن دو را در دل او پدید آورد و او را در برگزیدن آن دو آزاد گذاشت. در نتیجه، او به اختیار، یکی از آن دو را برمیگزیند و ایمان و کفر، بستگی به اختیار او دارد. اگر انسان راه شرّ و تباهی را برگزیند، کافر و اگر راه خیر و بندگی را انتخاب کند، مؤمن میشود. به عبارت دیگر، آنچه فعل خداست منشأ پیدایش ایمان و انکار در انسان است، نه خود ایمان و انکار؛ و فعل خدا شمرده شدن ایمان و کفر با نظر به منشأ آن است. نکته اساسی در این روایت، آن است که معرفت راه خدا و شیطان، از طرف خداوند متعال به انسان داده میشود و اوست که این معرفت را در دلهای بندگانش پدید میآورد. معلوم است که راه خدا بدون معرفت او معنا ندارد. پس روایت به ملازمه، دلالت دارد که معرفت خدا نیز به فعل خدا برای انسان حاصل شده است و خداوند متعال، پیش از معرّفی راه خود به انسان، باید نفس خویش را به او بشناساند تا انسان راه خدا را بشناسد و با میل و رغبت به سوی او در راه او، حرکت کند.