توحید و اسماء و صفات صفحه 173

همچنین می بینیم که مراد از عدم معرفت در بیان پایین ترین درجه گم بودن، آن است که معرفتی از سوی خدای تعالی به انسان نرسد.

منظور از «لایعرف حجّه الله» نفی معرفت قصوری است؛ یعنی امکان معرفت برای او وجود نداشته و خداوند متعال نیز صنع خود را درباره او به فعلیّت نرسانده و حجّت خویش را به او معرّفی نکرده باشد. پس عدم اقرار در این جا به جهت نرسیدن تعریف خداست به او، و در حقیقت، سالبه به انتفاء موضوع است.

2. اکتسابی نبودن معرفت

ابی بصیر می گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدند:

أ هِیَ مُکتَسَبَهٌ؟ فَقالَ: «لا». فَقیلَ لَهُ :

فَمِنْ صُنع اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مِن عَطائِهِ هی؟

قالَ: نَعَمْ وَ لَیْسَ لِلْعِبادِ فیها صُنعٌ وَ لَهُمُ اکْتِسابُ الأَعْمالِ.(1)

آیا معرفت کسبی است؟

امام (علیه السلام) پاسخ داد: نه.

به ایشان گفتند: آیا معرفت کار خداوند متعال و از عطایای اوست؟

فرمود: آری، بندگان در [به دست آوردن] معرفت کار [و تکلیفی] ندارند و برای آنهاست کسب اعمال.

این حدیث نیز معرفت را به طور مطلق، فعل خدا شمرده است؛ و ما میدانیم برای کسب هر عملی معرفت لازم است؛ بنابراین اگر خداوند متعال بندهای را به عملی تکلیف کند، باید معرفت آن را به او ببخشد؛ و گر نه، تکلیف به آن عمل صحیح نیست. همچنین در صورت صدور آن عمل از بنده _ اگر همراه با معرفت نباشد _ نسبت آن عمل به او نیز مشکل خواهد بود و کسب تحقّق نمییابد. بدیهی