توحید و اسماء و صفات صفحه 174

است که پیش از همه معارف، معرفت خداوند متعال قرار دارد و تا زمانی که معرفت او تحقّق نیابد، تکلیف از ناحیه او بیمعناست.

امام صادق (علیه السلام) میفرماید :

سِتَّهُ أَشْیَاءَ لَیْسَ لِلْعِبَادِ فِیهَا صُنْعٌ: الْم_َعْرِفَهُ وَ الْجَهْلُ وَ الرِّضَا وَ الْغَضَبُ وَ النَّوْمُ وَ الْیَقظَهُ. (1)

شش چیز است که کار بندگان نیست: معرفت و جهل، رضایت و غضب، خواب و بیداری.

محمّدبن حکیم میگوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم :

اَلْم_َعْرِفَهُ مِن صُنعِ مَنْ هِیَ؟ قالَ: صُنعُ اللهِ، لَیسَ لِلْعِبادِ فیها صُنعٌ. (2)

معرفت کار کیست؟

فرمود : کار خداست و بندگان در معرفت کارهای نیستند.

در این دو حدیث، هر معرفتی اعمّ از معرفت خدا و خلق، همه، به طور مطلق، فعل خدا دانسته شده است. پس ما نباید هیچ شک و تردید داشته باشیم که همه معارف از ناحیه خدا به ما داده میشود؛ ولی آیا همه معارف در یک سطح و از یک سنخاند؟ و آیا همه معرفتها از خدای تعالی به یک صورت به ما عطا میشوند؟

روشن است که خداوند متعال برای برخی از معرفتها، اسباب و آلاتی قرار داده است که انسان با استفاده از آنها به آن معارف دست مییابد؛ یعنی خداوند متعال معرفت آن امور را به انسان عطا میکند. ممکن است در اینگونه امور بگوییم : نسبت فعل معرفت به خدا در این امور، بدان جهت است که او اسباب و آلات آن فعل را برای ما فراهم کرده است، نه اینکه خود او آن فعل را در ما پدید میآورد؛ مثلاً او برای معرفت امور حسّی، حواسّی در اختیار ما نهاده که اگر آدمی از آنها _ با