توحید و اسماء و صفات صفحه 175

نور علمی که خدا خود به او داده _ استفاده کند، نسبت بدانچه از طریق آنها به او میرسد،عالم میشود. البتّه خداوند متعال میتواند همین امرمحسوس رابیواسطه حسّ به انسان عطا کند، ولی معمولاً سنّت خدای متعال این است که انسان با نور علم _ که از خدا میگیرد _ بتواند از طریق حواس خود، نسبت به امور حسّی معرفت یابد.

این امر که درباره امور محسوس به حواس ظاهر گفته شد، در مورد حواس باطنی و دیگر قوای ادراکی انسان نیز جاری است. بالاتر از همه اینها نور علم و عقل است که ذاتشان عین کشف است. وقتی خدای متعال این نور را به کسی عطا کند، به هر اندازهای که بنده واجد آن میشود، در حقیقت واجد کشف است؛ یعنی دارا شدن آن، عین واجدیّت علم و معرفت و شناخت است و از آنجا که نور علم و عقل، عطای پروردگار متعال است، معرفت نیز عطای او خواهد بود.

ولی باید توجّه داشت که عطای نور علم و عقل به معنای عطای علم و معرفت به شیء خاص نیست و شناخت مضاف به شیء خاصّ، از ناحیه خود انسان با استفاده از عطای پروردگار صورت میگیرد. امّا در مورد خدای متعال و اوصاف و افعال او، قوای ادراکی بشر_ حتّی نور علم و عقل _ از رسیدن به آن عاجز و ناتواناند؛ پس چارهای نیست جز اینکه خداوند متعال معرفت خویش را خود به بندگانش به نحو خاصّ عطا کند. پس این نکته که معرفت در مورد خداوند متعال و اوصاف و افعالش فعل خداست، با آن نکته که معرفت در امور دیگر فعل خداست، باید متفاوت باشد.

3. ناتوانی آفریدهها بر اکتساب معرفت

صفوان میگوید: به عبد صالح (1) عرض کردم :

هَلْ فِی النَّاسِ اسْتِطَاعَهٌ یَتَعَاطَوْنَ بِهَا الْم_َعْرِفَهَ؟