توحید و اسماء و صفات صفحه 176

قَالَ: لا، إِنَّمَا هُوَ تَطَوُّلٌ مِنَ اللَّهِ.

قُلْتُ: أَ فَلَهُمْ عَلَی الْم_َعْرِفَهِ ثَوَابٌ إِذَا کَانَ لَیْسَ فِیهِمْ مَا یَتَعَاطَوْنَهُ بِمَنْزِلَهِ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ الَّذِی أُمِرُوا بِهِ فَفَعَلُوهُ؟

قَالَ: لا، إِنَّمَا هُوَ تَطَوُّلٌ مِنَ اللَّهِ عَلَیْهِمْ وَ تَطَوُّلٌ بِالثَّوَابِ. (1)

آیا در بندگان تواناییای هست که با آن معرفت یابند؟

فرمود: نه، معرفت تفضّلی از خدا است.

پرسیدم: اگر آنان تواناییِ معرفت یافتن را _ همچون رکوع و سجودی که بدان امر میشوند و انجامش میدهند _ ندارند، باز هم برای آنها ثوابی در این کار هست؟

حضرتش پاسخ داد: استحقاق ثواب را ندارند؛ بلکه معرفت، فضل و احسانی از خداست. ثواب به آن نیز، همانسان، تفضّل خداوند است.

در این حدیث، سخن از ثواب برای معرفت است. معلوم است که منظور از آن، معرفت به معنای عام و مطلق مورد نظر نیست؛ بلکه منظور از آن معارفی است که برای آنها اقتضای تکلیف و ثواب وجود دارد. به طور قطع، میتوان گفت که معرفت خداوند متعال در رأس چنین معارفی است. امام (علیه السلام) با نفی هرگونه قدرتی بر معرفت، استطاعت معرفت خدا را نسبت به خلق نفی میکند؛ پس معرفت خدا فعل اوست. در نتیجه، عطای معرفت از خداوند متعال به بندگان، هیچ وجوب و لزومی برای او ندارد و فضل و احسانی است از او. همینسان، اگر ثوابی هم در برابر معرفت به بندگانش عطا میکند، باز هم تفضّلی است از او که بندگان هیچگونه استحقاق ثواب برای آن ندارند.

معاویه بن حکم میگوید: از امام ابیالحسنالرضا (علیه السلام) پرسیدم :

لِلنَّاسِ فِی الْم_َعْرِفَهِ صُنْعٌ؟