توحید و اسماء و صفات صفحه 194

و إنّما قال: «بعد معرفته» للتنبیه علی أنّ أصل معرفته تعالی أفضل منها، کیف لا و هی أصل لها؟ و إن کان کمال المعرفه إنّما یحصل بها. و بالجمله نظام الطاعه موقوف علی أصل المعرفه. و کمال المعرفه موقوف علی نظام الطاعه. (1)

امام (علیه السلام) با گفتن «بعد معرفته» یادآوری کرده که اصل معرفت خداوند متعال برتر از اطاعت امام است. چگونه برتر نباشد؟ درحالی که معرفت، اصل اطاعت است؛ اگر چه کمال معرفت به اطاعت حاصل میشود. خلاصه اینکه نظام اطاعت بر پایه معرفت و کمال معرفت، به نظام اطاعت وابسته است.

امام صادق (علیه السلام) میفرماید:

وَجَدْتُ عِلْمَ النَّاسِ کُلَّهُ فِی أَرْبَعٍ: أَوَّلُهَا أَنْ تَعْرِفَ رَبَّکَ، وَ الثَّانِی أَنْ تَعْرِفَ مَا صَنَعَ بِکَ، وَ الثَّالِثُ أَنْ تَعْرِفَ مَا أَرَادَ مِنْکَ، وَ الرَّابِعُ أَنْ تَعْرِفَ مَا یُخْرِجُک مِنْ دِینِک. (2)

علم مردم را در چهار چیز یافتم: اوّل آنها این است که خداوندت را بشناسی؛ دوم آنکه بدانی که او با تو چه کرده است؛ سوم آنکه بدانی از تو چه میخواهد، چهارم آنکه بدانی چه چیزی تو را از دینت بیرون میبرد.

این حدیث شریف ممکن است در نگاه نخست، با روایات فعل الله بودن معرفت و مکلّف نبودن آدمی به آن منافات داشته باشد؛ ولی با دقّت در آن معلوم میشود که معرفت در این روایت نیز_ مانند روایات پیشین_ ناظر به معنای دوم آن است؛ یعنی تصدیق و ایمان به خدا، تصدیق و ایمان به نعمتهایی که خدای متعال در جان و تن آدمی قرار داده است، تصدیق و ایمان به آنچه از تو میخواهد، و شناخت آنچه تو را از دین و مسیر الهی خارج میکند.