کتابخانه بالقرآن

توحید و اسماء و صفات صفحه 207

صفحه 207

یعنی هر چیزی که عقل انسانی بتواند به خودی خود آن را در حیطه درک خویش درآورد، مصنوع او خواهد بود نه صانعش. امیرمؤمنان (علیه السلام) میفرماید:

لَیْسَ بِإِلَهٍ مَنْ عُرِفَ بِنَفْسِه. (1)

خدا نیست آنکه به خودی خود شناخته گردد.

خلاصه این که قوای ادراکی انسان از معرفت خداوند متعال ناتوان است و تنها چیزی که عقل از معرفت او دارد، تنزیه اوست از همه آنچه در محدوده شناخت و احاطه ذهن و ضمیر او قرار میگیرد؛ زیرا هر چیزی که عاقل به عقل خویش به آن برسد، مخلوق است نه خالق.

3. نقش عقل در معرفت خدای تعالی

گفتیم هیچ یک از قوای ادراکی انسان، حتّی عقل، توان ادراک خداوند متعال را ندارند. همچنین روشن گردید که هر گونه تفکّر و تعقّل درباره او نیز مورد نهی اکید قرار گرفته است؛ ولی این بدان معنا نیست که عقل هیچ شأنی در معرفت _ به طور عموم _ و درباره خداشناسی _ به طور خصوص _ نداشته باشد؛ زیرا عقل در دریافت تمام معارف نقش اساسی دارد و درباره معرفت خداوند نیز همین صادق است؛ یعنی معرفت خداوند متعال برای انسان به تعریف الهی و با دریافت عقل تحقّق پیدا کرده است. انسان به نور عقل این فعل الهی را دریافت میکند و عقول بماهی عقول (2) به معرفت خدای متعال مفطور ومخلوق وسرشته شدهاند.امام صادق (علیه السلام)

میفرماید:

1- . احتجاج 1 / 198؛ بحار الانوار 4/ 253.
2- . البّته اگر چه عقول وقتی جمع بسته می شود، نظر به عقلا دارد و منظور از عقولخردمندانی اند که از نور عقل بهره مند شده اند، امّا خود این تعبیر نشان می دهد که کسی که بهمعرفت خداوند مفطور و سرشته شده، عاقل بوده است.