توحید و اسماء و صفات صفحه 209

نفس خویش را به انسانها معرّفی کند و بعد از آنکه انسان از جانب خدای خویش به او معرفت پیدا کرد، به یاری عقل به او معتقد میشود؛ یعنی انسان به کمک عقل خویش اعتقاد قلبی خویش را بر معرفت الهی استوار خواهد ساخت.

پس و ظیفه انسان آن است که وقتیکه معرفت الهی رابه تعریف خود او دریافت کرد، شئون آن را مراعات کند و در مقابل آن تسلیم شود و نیز به تدبّر و تأمّل و تحقیق و تفکّر و تعقّل در آثار و افعال الهی در مخلوقات بپردازد و پا از آن فراتر نگذارد. اگر انسان درهمین محدوده توقّف نماید،فضل واحسان خداوند متعال طبق سنّت خویش شامل اومیشود واو رامتوجّه خویش میکند.مرحوماستاد مطهّری نیزنتیجه تفکّر وتدبّردرمخلوقات راتنبّه وتذکّربه معرفت فطری دانسته ونوشتهاست :

نکته قابل توجّه این است که قرآن کریم آثار و مخلوقات را به نام «آیات» میخواند و توجّهی که از این راه پیدا میشود «تذکّر» و یادآوری مینامد. قرآن کریم میخواهد مطالعه در مخلوقات را وسیلهای برای تنبّه و بیداری فطرت قرار دهد؛ یعنی قرآن مطالعه در مخلوقات را تأییدی برای راه فطرت و در دل قرار داده است. هدف از سوق دادن به مطالعه در مخلوقات، تنبّه و تذکّر است نه استدلال و استنتاج. (1)

مرحوم ملاصالح مازندرانی نیز معرفت حق از طریق برهان «إنّی»، یعنی رسیدن از مخلوق به خالق را با استدلال منطقی، منتفی دانسته و نوشته است :

«عرف بغیر رویّه»...الرویّه...التفکّر و النظر. یعنی: عرف وجوده من غیر نظر و استدلال لأنّه بدیهی کما صرّح به بعض المحقّقین، أو لأنّ الاستدلال لایفید معرفته بخصوصه؛ لأنّ اللمّی غیر ممکن أو لیس له علّه و الإنّی لایفید لأنّه استدلال من الأثر و الأثر لایفید الّا مؤثّراً ما علی وجه کلّی لامؤثّراً معیّنا. (2)

«خداوند بدون رویّه شناخته میشود»...رویّه...به معنای تفکّر و نظر است؛ یعنی وجود خداوند متعال بدون نظر و استدلال شناخته م_یش_ود. و دلی_ل

1- .اصول فلسفه و روش رئالیسم 5 / 71.