توحید و اسماء و صفات صفحه 217

و همه زبان ها را بر آن گویا دانست؛ یعنی همه انسان ها به توحید اعتراف و اقرار دارند. البتّه روشن است که این اقرار و اعتراف در عالم ذرّ همگانی بود. در این دنیا نیز همه با تذکّرات پیامبران و در حال گرفتاری ها و شداید به یاد خدا می افتند و او را می خوانند.

همه این ها روشن می کند که توحید همان معرفت خداست که فطری بشر است و همگان آن را دارا هستند و هیچ کسی را توان انکار آن نیست. پس آن چه در آیات قرآن کریم و روایات معصومان (علیهم السلام) درباره توحید خداوند متعال و نفی هرگونه شرک و شبه و مثل آمده، همه، برای یاد آوری و تنبیه به این امر فطری است که مورد غفلت و نسیان قرار گرفته است.

پس اگر در آیه ای، در ظاهر، استدلالی به توحید شده، گمان نشود که منظور از آن اثبات توحید از گونه براهین منطقی است؛ بلکه مراد و مقصود بیدار گری و تنبیه و اشاره به فطری بودن توحید و تأکید به این نکته است که ادّعای خلاف آن نامعقول است و با منطق اثبات پذیر نیست؛ یعنی کسی که معرفتِ توحید، فطری اوست، شرک با تمام انواعش بر خلاف فطرت اوست و با آن چه در حقیقت خلقت او وجود دارد، هماهنگی و سازگاری ندارد. در نتیجه، اگر چه نتواند در مقابل مغلطه برخی ظاهر گرایان از آن حقیقتی که حق می یابد، دفاع کند، ولی هیچ گاه دلش از آن چه به آن رسیده است، بریده نخواهد شد.

2. انواع توحید

اشاره

توحید در منابع کلامی و اعتقادی، به جهت برخی تناسبات، به توحید ذاتی، صفاتی، افعالی و عبادی تقسیم شده است. اگر چه توحید در حقیقت دو قسم بیشتر ندارد و آن توحید ذاتی و توحید صفاتی است، ولی ما هم توحید را از منظر تقسیم مشهور بررسی می کنیم.