توحید و اسماء و صفات صفحه 236

مَخْلُوق. (1)

نظام توحید خدا نفی صفات از اوست؛ چون خردها گواهاند که هر صفت و موصوفی مخلوق است.

با توجّه به آن دو گروه از روایات که پیش از این ذکر شد، منظور از نفی صفات به طور مطلق در این گروه از روایات، روشن میگردد. شیوه جمع میان روایات نیز از خود روایات به دست میآید. دسته اوّل خدا را از اوصافی که بندگان با فکر و عقل و وهم و خیال خود برای خدا اثبات میکنند، تنزیه میکند. دسته دوّم اوصافی را برای خدا اثبات میکند که خدا خود، خویشتن را با آنها وصف کرده است.

با توجّه به روایات دسته اوّل و سوم روشن میشود، اینکه در دسته دوم به ما اجازه دادهاند تا خدا را با اوصافی که خودش را با آنها وصف کرده، وصف کنیم، به این معنا نیست که این اوصاف را در حدّ معقول و مفهوم خود آورده و او را با آنها توصیف کنیم. زیرا در این صورت هم وصف و هم موصوف هر دو مخلوق ما میشوند و مشمول نفی صفاتی میگردند که امام رضا (علیه السلام) فرمود: «سامان و نظام توحیدش نفی صفات از اوست؛ چون هر صفتی و موصوفی به شهادت خردها مخلوقاند.» همین طور، به دلالت دسته اوّل، لازم است که خدا را از این گونه اوصاف تنزیه نماییم. بنابراین، در توصیف خدا نباید عقل و فکر و خیال و وهم خود را دخالت دهیم؛ بلکه باید خدا را فقط به پشتوانه معرفت فطری و تعریف او، به اوصافی که او خود، خویشتن را با آنها وصف کرده، توصیف کنیم.

پس نه تنها پرهیز از توصیف خدا به اوصافی که او خودش را با آنها وصف نکرده، لازم و ضروری است، بلکه اجتناب از دخالت دادن عقل و فکر و وهم و خیال، حتّی در اوصافی که خدا، خود، خویشتن را با آنها وصف کرده نیز واجب است. در غیر این صورت، اوصاف یادشده و موصوف آنان هر دو زاییده و آفریده عقل و وهم ما خواهند بود و اوصافی که در حدّ معقول و موهوم ما قرار گرفتهاند، به