توحید و اسماء و صفات صفحه 243

1. اشتراک لفظی در اسما و صفات

اشاره

امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود:

فَمَنْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ: وَاحِدٌ، فَهَذَا لَهُ اسْمٌ وَ لَهُ شَبِیهٌ؛ وَ اللَّهُ وَاحِدٌ وَ هُوَ لَهُ اسْمٌ وَ لَا شَیْءَ لَهُ شَبِیهٌ. وَ لَیْسَ الْم_َعْنَی وَاحِداً. وَ أَمَّا الْأَسْمَاءُ فَهِیَ دَلَالَتُنَا عَلَی الْمُسَمَّی.(1)

وقتی به انسان گفته می شود: او واحد است، واحد بودن اسم اوست و او را شبیه و مانندی است؛ در حالی که خدا واحد است و واحد اسمی برای اوست و هیچ چیز شبیه او نیست؛ پس معنا واحد یکی نیست. و اسم ها جز این که ما را به مسمّا دلالت کنند، نقشی ندارند.

و امام رضا (علیه السلام) می فرماید:

سُمِّیَ رَبُّنَا سَمِیعاً لَا بِجُزْءٍ فِیهِ یَسْمَعُ بِهِ الصَّوْتَ لَا یُبْصِرُ بِهِ، کَمَا أَنَّ جُزْءَنَا الَّذِی نَسْمَعُ بِهِ لَا نَقْوَی عَلَی النَّظَرِ بِهِ. وَ لَکِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا تَخْفَی عَلَیْهِ الْأَصْوَاتُ لَیْسَ عَلَی حَدِّ مَا سُمِّینَا بِهِ نَحْنُ، فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ بِالسَّمِیعِ وَ اخْتَلَفَ الْم_َعْنَی. وَ هَکَذَا الْبَصِیر.(2)

خداوندگار ما سمیع و شنوا نامیده می شود، نه به عضوی که در او باشد و با آن بشنود و نتواند با آن ببیند؛ همان طور که ما با عضوی که می شنویم؛ نمی توانیم با آن ببینیم. [سمیع بودن خدا] بدین معناست که آواها بر او پوشیده نیست؛ به خلاف سمیع نامیدن ما. پس ما و خدا در اسم سمیع اشتراک داریم، ولی معنا مختلف است. و بصر و دیدن هم همین گونه است. این روایات هر گونه تشبیه بین خالق و مخلوق را نفی میکند و به صراحت، بیان میکند که هیچ اشتراک معنوی بین خالق و مخلوق وجود ندارد؛ اگر چه لفظ مشترک است، امّا معنا مختلف است. بشر با آنچه میبیند، نمیتواند بشنود و با آنچه